Kadare-Intervista
Historia e nje bllofi
Zoti Kadare, ne librin “Uragani i meteoreve - Bilal Xhaferri dhe Ismail Kadare balle per balle”, ka nje kapitull me intervista, ose me sakte, deshmi te disa shkrimtareve e te tjere deshmitare te pranishem ne takimin per romanin tuaj “Dasma”, ne vjeshte te vitit ‘68. Me pak fjale, ky kapitull tenton ta shohe “Dasmen” si shkak qe B.Xhaferri e pesoi (me internim). Cili eshte qendrimi juaj?
Kadare: Ka kohe qe qarkullon kjo legjende. Eshte nje histori e trilluar ne thelb, duke filluar qe nga titulli i fryre e bombastik “X. me Y. balle per balle”. Kjo e ashtuquajtur “balle per balle” ka qene ne te vertete ngritja e B.Xhaferrit ne nje mbledhje per te thene se romani “Dasma” denigron figuren e gruas shqiptare dhe sjell dekandentizmin ne Shqiperi dhe, nderprerja e fjales se tij prej Fadil Pacramit, i cili iu pergjigj se nuk do te na mesosh ti, bir i nje armiku, si te mbrohemi nga dekadentizmi. Kjo eshte e gjitha. S’kam patur asnje “balle per balle” me Xhaferrin, madje ne ate mbledhje s'kam thene asnje fjale. Historia e kritikes gjoja “heroike” e B.Xhaferrit kunder meje me 1968 eshte bllof, nje perralle e stisur fund e maje. Kritika e tij, jo vetem s’ka patur asgje heroike, ose disidente, por ka qene krejtesisht e kunderta. Ka qene nje diskutim tipik sovjetiko-zhdanovist, i bere nga nje shkrimtar, kunder kolegut te vet moshatar. Diskutime te tilla jane moralisht te denueshme ne cdo kohe. Me sa kuptova nga pyetjet tuaja, gjithe pjesa letrare e dosjes Xhaferri eshte ngritur mbi kete trillim.
Ju vete mungoni ne keto intervista. A jeni intervistuar nga Fatime Kulli si “protagonist” i kesaj ngjarjeje? Nese jo, si e shpjegoni, meqenese autorja, nga ana e saj, nuk jep asnje shpjegim?
Kadare: Nepermjet botuesit tim, Bujar Hudhrit, autorja ka kerkuar te bisedoje me mua per kete ceshtje. Ne nje takim, ku ka qene edhe botuesi im, ia kam thene ate qe dija dhe ate qe mendoja. Me sa duket, autores nuk i ka interesuar qe ne librin e saj te jete kjo deshmi. Desha te shtoj se, me c’duket nga copat e dhena ne internet, edhe ne kete liber, ku autorja tregohet teper dashamirese ndaj Xhaferrit, (gje qe eshte per t’u cmuar ngaqe dashamiresia eshte gjithmone e mirepritur ne letersi), pra, edhe ne nje liber kaq te favorshem per Xhaferrin, bllofi per te cilin po flasim eshte aq i pambulueshem, saqe lexuesi e kap menjehere.
Nje pjese e deshmitareve ne kete liber pohojne se Xhaferri e kritikoi “Dasmen” per fyerje te personalitetit te femres shqiptare, per pershkrimin jo njerezor, qe i behet asaj ne roman. Nje tjeter (Ramiz Lika), nenvizon se kritika e Xhaferrit nenkuptonte rrymen e huaj qe sillnit ju ne realizmin socialist. A nuk eshte kjo akuze per dekadentizem, nga ana e Xhaferrit, qe sot vleresohet si shkrimtar disident? (Ky eshte vleresim qe behet qysh ne krye te librit nga autorja Kulli).
Kadare: Kritika e Xhaferrit, sic e thashe e sic del edhe nga pyetja juaj, ka qene retorike tipike e nje militanti qe mbron realizmin socialist nga ndikimet dekadente. Dy ishin pikat e saj kryesore. E para, me akuzonte se ne romanin tim kisha denigruar klasen punetore e figuren e gruas shqiptare (per kete te fundit shkruaja, sipas tij, se ajo nuk kishte sapun per t’u lare). E dyta lidhej me ndikimet e letersise dekadente perendimore ne vepren time. Sic e shihni, nje kritike e tille, ne nje regjim diktatorial nuk nderon asnje shkrimtar, e aq me pak nje “disident”. Nuk e kuptoj se si pas kaq vitesh, kjo kritike mund te reklamohet si disidente.
Cili eshte mendimi i juaj sot per Xhaferrin shkrimtar dhe publicist, me artikujt e tij tek “Krahu i Shqiponjes”?
Kadare: Ka qene nje shkrimtar premtues. Libri i vetem i tij i botuar “Njerez te rinj, toke e lashte” kete deshmonte. Kam qene nje nga ata qe e kam ndihmuar. Por nuk dua te zgjatem per kete ane, qe lidhet me mirenjohjen njerezore, aq shume te shkelur ne kete vend. Publicistiken e tij nuk e njoh, ngaqe libri i fundit nuk me ka rene ne dore. Kam patur rast te lexoj ne internet disa deshmi. Njera prej tyre, ajo e Fadil Pacramit, po te lexohet me kujdes, hedh drite mbi anen kunderthenese te kesaj historie. Kam lexuar gjithashtu ne internet nje vjershe dhe nje shenim te vete B.Xhaferrit, te dyja kunder meje. Ne vjershe ka shume mllef (midis te tjerash, shkruan se une kopjoj shkrimtaret e tjere), kurse shenimi eshte nje mburrje teper e madhe qe i ben vetes, per guximin qe tregoi kunder I.K. Ne shenim eshte shkruar se, “te kritikoje I.Kadarene ishte njelloj si te kritikoje Enver Hoxhen!” Veshtire se mund te gjendet kush qe te besoje ne kesi perrallash. Me 1967-1968, nen ndikimin e kinezeve, kritika kunder shkrimtareve e artisteve u be si pune zbavitjeje ne Shqiperi. Ishte si ajo fjala “u be deti kos“ dhe spekulantet vertiteshin me luge ne dore. Me dhjetera shkrimtare u akuzuan per ndikime dekadente, per nxirje te realitetit. U debuan nga kryeqyteti, u cuan ne provinca “per njohje te jetes“. Ne ate kohe isha gazetar i thjeshte ne gazeten “Drita“, i qarkulluar si te tjeret, ne Berat. Kisha botuar dy romane, “Gjeneralin“ dhe “Perbindeshi“. Ky i dyti ishte ndaluar nje vit me pare, i akuzuar pikerisht per dekadentizem. Ne rrethana te tilla, pohimi i Xhaferrit se shkrimtari I.Kadare ishte aq i paprekshem sa Enver Hoxha, mund te merret si fillim i nje proze humoristike.
Zoti Kadare, meqenese mungoni ne kete liber, a mbani mend ndonje hollesi te vecante nga ajo mbledhje e vitit 1968?
Kadare: Natyrisht. Njera prej tyre ka qene tronditese. Perpara se Fadil Pacrami ta nderpriste B.Xhaferrin me fjalet: “nuk do te na mesosh ti si te mbrohemi nga dekadentizmi”, fjale te ngjashme me tjeter kah u perdoren kunder nje diskutanteje te re. Ishte, ne mos gaboj, gjimnaziste dhe kerkoi fjalen per te thene se ky roman nuk i fyente vajzat e grate shqiptare, sic e tha parafolesi, kur nje ze i vrazhde, me dialekt te forte jugor, e nderpreu nga salla: “E kuja je ti moj vajze?”. E mbaj mend si sot, vajza u pre ne fytyre. Tha emrin e saj, Lila Plasari, (ishte motra e Aurel Plasarit), pastaj me ze te fikur tha emrin e te atit. Atehere zeri i ashper nga salla, koloneli Resul Bedo, bertiti: Ti je vajze e nje armiku te partise! S’do te na mesosh ti si te gjykojme! Sic e shihni, ne kete mbledhje tabloja ka qene me e nderlikuar se ajo qe jepet. Kane qene mbi 100 vete ne salle dhe s’kam degjuar ndonje qe ta kujtoje vajzen gjimnaziste qe, sic kam marre vesh me pas, e pagoi shume shtrenjte fjalen e saj te shkurter. Gjendja qe u krijua, sic e shihni, ishte paradoksale. Dy diskutanteve, me pikepamje te kunderta iu jane kujtuar eterit e tyre bezdises. Njerit iu hoq e drejta te kritikonte nje roman per shkak te babait te gabuar. Per te njejtin shkak, tjetrit iu mohua mbrojtja e romanit. Do te mjaftonte kjo simetri surrealiste, qe zelli per te hymnizuar njerin prej dy diskutimeve, te ftohej aty per aty.
Pas debateve per “Pashallaret“, me i fundit ka qene nje veper qe eshte duke pergatitur drejtori i Drejtorise se Pergjithshme te Arkivave, Shaban Sinani. Ka ndonje arsye qe nuk e keni pare te udhes te reagoni ne keto debate, ku kane marre pjese mjaft shkrimtare dhe ku flitet per ju, me shume se per letersine tuaj?
Kadare: Keto debate, ne shume raste kane nje nivel te mjerueshem etik. Vec kesaj, shume njerez nuk jane te lire. Diku ndergjegja e tyre eshte zene peng. Ndaj i tremben te vertetes e tmerrohen prej saj. Shqiperia eshte i vetmi vend, nga vendet e ish-Lindjes, qe nuk ka denoncuar, duke e bere publike, ate mekanizem te fshehte, qe ka mbikeqyrur, pergjuar e spiunuar letersine e artet. Sapo behet nje perpjekje, nje kor i tere ngrihet, per te penguar transparencen. Une i kuptoj ata njerez qe gabimisht, por sinqerisht besojne se eshte ne te mire te vendit qe te mos shtohen trysnite. Por ka te tjere qe s’jane aspak te sinqerte. Nervozizmi i tyre i tradhton. Ti i thua se u zbulua nje dosje ku deshmohet se eshte pergjuar nje shkrimtar dhe ata, ne vend qe te zemerohen me spiunet, zemerohen me shkrimtarin. Keshtu ndodhi me deklaraten e drejtorit te Arkivave qe shpalli se do te botonte nje dosje te tille. Pati shqetesime. Ishte teper kurioze p.sh. te shikoje se si u bene nervoze sidomos dy shkrimtare deputete. Njeri i se majtes, tjetri i se djathtes. Njerezit kane te drejte te pyesin: mire i majti u shqetesua, po i djathti c’pati? Normalisht, nje shkrimtar deputet i djathte, duhet te gezohet kur i dalin te palarat regjimit komunist. Mirepo ketu jemi ne vendin e cudirave...Madje te cudirave te medha...
Gazeta Shekulli
--------------------------------------
GJAKMARRJE ME KALLASHNIKOV ESHTE BARBARE
Ismail KADARE posacerisht per revisten “Ligji dhe Jeta”
Z. Kadare, ne krijimtarine tuaj ka zene nje vend te rendesishem edhe gjakmarrja. Si do ta perkufizonit sot ate, si fenomen shqiptar, shqiptaro-ballkanik apo si nje dukuri tipike te nje shoqerie te cfaredoshme ne tranzicion?
Ismail Kadare: Gjakmarrja eshte nje dukuri e vjeter, jo vetem ballkanike por universale. S’eshte e vertete se eshte vec specialitet shqiptar, sic paraqitet. Gjakmarrja vjen qe nga antikiteti grek. E kam thene disa here qe nje pjese e tragjedive greke e trajtojne kete dukuri universale, qe njihet ne te gjitha vendet. Eshte mekat qe shqiptaret ta pranojne kete si fenomen negativ vec te botes se tyre. Prandaj duhet ta kemi te qarte te gjithe, dhe pse eshte e vertete se ketu ka vazhduar me gjate si insitucion, por vazhdon ende dhe ne Korsike te Frances, ne jugun e Italise dhe po ashtu ne zona te vecuara te botes.
Cfare komenti do te mund t’i shtonit sot dukurise se gjakmarrjes te pasqyruar ne novelen tuaj “Prilli i Thyer” botuar ne fund te viteve 70?
Ismail Kadare: Gjakmarrja sot, ne Shqiperi, mendoj se e ka shpjegimin si reaksion kunder ndalimit te rrepte me ligj qe i beri komunizmi dhe u muar si “zakon i mire”, qe duhet te ringjallet. Por eshte zakon qe s’duhej te ringjallej. Kjo qe po ndodh, s’ka te beje me kanunin shqiptar dhe eshte shume barbare, kryhet me kallashnikov. Eshte nje gjeme e zeze, e trishtueshme dhe duhet te mbyllet se eshte turp per kombin shqiptar, sot. Ngujimi i qindra grave dhe femijeve ne shtepi per shkak te gjakmarrjes eshte nje gje e tmerrshme, e pabesueshme.
Cili do te ishte sipas jush interpretimi i sotem per Kanunin?
Ismail Kadare: Ky eshte nje kod juridik zakonor i vjeter, i lindur ne rrethana te caktuara historike. Ne mungese te shtetit eshte opinioni publik qe merr rolin e tij. Kjo eshte bere pjese ne historine e popullit shqiptar. Ky eshte nje kod i perenduar qe s’duhet te ekzistoje ne kohet moderne. Nga ky kod kane kaluar shume popuj. Por Shqiperia eshte e vonuar. Opinioni yne duhet te beje cmos dhe emancipimi yne duhet ta perjashtoje kete kod, se ne kemi institucionet juridiko-shteterore. Sigurisht, ky kod eshte bere pjese e historise. Nuk gjykohet as i mire, as i keq.
Ne kushtet per pranimin ne Europe, ndodhet dhe ai i heqjes se denimit me vdekje. A eshte edhe ky nje fakt i mjaftueshem qe shqiptaret ta mohojne kanunin?
Ismail Kadare: Ka mendime te ndryshme, por nuk mendoj se eshte shenje e demokratizimit te larte heqja e denimit me vdekje, sikurse s’eshte shenje e kundert venia e tij. Cdo shtet ka marre nga rrethanat e veta. Europa e ka gjykuar keshtu dhe mendoj se ne iu jemi bindur parimeve Europiane. S’ka asgje te keqe. Shtetet e Bashkuara te Amerikes e mbajne kete denim. Ky eshte nje shtet demokratik qe mund te jetoje me kete kod, sikurse mund te jetoje fare mire dhe me heqjen e tij. Nuk besoj se ka ndonje rendesi kaq te madhe sa i japin. Nuk zgjidh kaq pune sa i japin rendesi.
Ne vitin 1912 shqiptaret formuan shtetin e tyre. Edhe pas ketij momenti kanuni ka vazhduar te jete prezent, si ne jeten e perditshme ashtu edhe per probleme qe kerkojne drejtesi. A mund te pranojme qe nepermjet kanunit te vendosim rregull?
Ismail Kadare: Kjo eshte drejtesi paralele qe nuk mund te bashkejetoje me drejtesine e shtetit, ne anje rend shqeror, ne asnje vend. Eshte e vertete se kanuni i respekton rregullat deri ne mani, por ato jane rregulla zakonore. Rregullat zakonore kane ndryshim nga ato shteterore. Mund te pajtohen ne nje pjese por s’mundet qe kanuni te sfidoje rregullat shteterore, ose penaliteti shteteror te kryhet duke u zevendesuar nga kanuni.
Jo vetem ne veri por dhe ne zona te tjera te vendit perdoret tradita pozitive qe buron nga kanuni per pajtimin dhe zgjidhjen e konflikteve. A mendoni se kjo praktike bie ne kundershtim me autoritetin e shtetit.
Ismail Kadare: Cdo gje qe eshte pozitive mund te perdoret derisa popullsia e atyre zonave te bindet qe kjo do te zevendeshet nga shteti. Nuk ka asgje te keqe nese ajo sherben per te arritur dicka pozitive. Theksoj se kjo duhet te jete kalimtare.
-------------------------------------------
Shkrimtari Ismail Kadare flet per gazeten Illyria nga Parisi
Shqiptaret e Ballkanit kane nevoje per diasporen
Shqiptaret, shtetas te lire te nje shteti demokratik dhe jo sejmene te dalldisur te partive gjysem feudale…
Z. Kadare, keni realizuar nje vizite pune ne SHBA,cfare do te veconit nga ajo vizite?
Ismail Kadare: Kam qene i ftuar per me teper se tre jave nga dy universitete, ne ate te New Yorkut "Bard College" dhe "Princeton" ne Ne Jersey. Ne te parin, ne fakultetin e letrave, zhvillohet cdo vit nje kurs special per nje shkrimtar amerikan ose boteror. Cdo jave studentet studiojne nje veper te shkrimtarit dhe, ne mbarim te saj, kane nje takim pune me shkrimtarin. Ne programin e vitit 2004 kursi special, nepermjet meje, iu dha praktikisht letersise shqipe. U studjuan tre romane: "Ura me tre harqe", "Pallati i endrrave" dhe "Lulet e ftohta te marsit", te perkthyer e te botuar te tre ne SHBA.
Pervec kesaj, ne Barth College, perpara studenteve dhe profesoreve kam mbajtur nje konference "Mbi lidhjet e teatrit antik grek me zakonet e sotme ne Ballkan".
Ne universitetin e "Princetonit" kam patur nje konference-dialog me profesore dhe studente, per
probleme te ndryshme te letersise ne bote, Ballkan dhe Shqiperi.
Ju patet rastin qe te flisnit ne auditore te Universiteteve shume te njohura amerikane, cfare pershtypjesh ruani nga bashkebisedimi me studentet amerikane? Sa e njohur ishte vepra juaj tek ata?
Ismail Kadare: Niveli teper i larte i studenteve dhe i profesoreve amerikane, ashtu si cdo nivel vertet i larte, shoqerohet nga komunikimi i shkelqyeshem. (Vetem nivelet e dyshimta kane nevoje per sofistikim artificial, pikerisht per te fshehur mungesat e tyre). Ka qene per mua nje kenaqesi e vecante dialogu me keta studente dhe keta profesore, kuptimi prej tyre i thelle e i sakte i veprave te studjuara, ndonese librat flasin per nje bote teper te larget e te panjohur. Atmosfera e krijuar me kujtoi takimet me te mira me studentet shqiptare ne Tirane. Mendoj se njohja e letersise shqiptare e ka rrugen e hapur ne SHBA. Varet nga ne vete, shkrimtaret shqiptare ne radhe te pare, por edhe nga institucionet kulturore te vendit tone, nxitja e kesaj njohjeje.
Patet rastin qe te takonit dhe komunitetin shqiptar si ne Detroit dhe New York,patet rastin te takonit miq tuaj te hershem, te bashkebisedonit me ta, madje moret pjese edhe ne festimet e 28 Nentorit, dites se Flamurit. Ndonje mbrese nga keto takime, nga bashkebisedimet, pyetjet, debatet?
Ismail Kadare: Kam qene shume here ne SHBA, kryesisht ne New York dhe kam shume miq e te njohur atje. Mund te them se pas Moskes, ku kam qene student dhe pas Parisit, ku kam kaluar nje pjese te jetes, New Yorku eshte qyteti i trete qe perben per mua ate qe mund te quhet si "harte e nostalgjise". Takimi me miqte e vjeter te diaspores shqiptare mbetet gjithmone nje nga kenaqesite me te medha te cdo udhetimi ketu. Keshtu ka qene edhe kete here. Kane qene ore te paharrueshme per mua bisedat me ta, meraku i tyre per Shqiperine, padurimi per ta pare vendin tone te radhitet pa droje e pa turperim, midis kombeve te perparuar te botes perendimore.
Disa prej ketyre miqve erdhen qe larg te merrnin pjese ne konferencat e mija dhe kam qene vertet i lumtur te degjoj me pas, prej miqve amerikane, se ata kishin lene "nje pershtypje impresionuese kur hyne te gjithe bashke ne salle, serioze dhe plot dinjitet".
Ju beri pershtypje qe komuniteti shqiptar qe jeton ne qendrat e medha si ne Nju Jork apo Michigan e festojne festen e Flamurit te ndare sipas bindjeve politike, te majta apo te djathta?
Ismail Kadare: E di, ngaqe e kam degjuar, por s'mund te them se kam patur rastin qe kete here ta verej vete kete gje. Ne Detroit Per shembull, kam qene ne dy mbledhje te medha shqiptaresh, ne kishe dhe ne xhami. Kishte mjaft shqiptare te besimit mysliman ne kishe, ashtu sic kishte te besimit te krishtere ne xhami. As ne pyetjet, as ne dialogun me ta nuk mund te them se u shfaqen bindjet e ndara politike. Megjithate, sic e thashe me lart, une e di qe percarja, per fat te keq, eshte. E megjithate, fakti
qe ne nje takim me nje shkrimtar, ne nje takim ku u fol per gjithfare problemesh, kjo percarje nuk u shfaq, per mendimin tim ka qene dicka teper pozitive. Eshte nje prove mencurie qe tregon se shqiptaret, po te duan, jane te afte qe te gjykojne ceshtje te rendesishme, pa rene ne ethe partiake ose ideologjike. Natyrisht ne nuk mund te enderrojme per nje komunitet te diaspores pa ngjyrime te ndryshme politike. Kjo do te ishte sa naive aq edhe ne kundershtim me thelbin e demokracise. Megjithate ne
kemi te drejte te kerkojme nje diaspore qe, duke qene e larmishme politikisht, te dije te jete e bashkuar ne problemet madhore , kur eshte fjala per fatet e kombit. Me lejoni te perseris shembullin e kahershem te grekeve te vjeter dhe te hebrejve. Kane qene te shquar si popuj me shume pasione te brendshme. Por, kur vinte puna per gjera te medha kane ditur gjithmone te bashkohen. Kjo gje nuk mund te thuhet, per fat te keq, per ne.
A konstatuat ndryshime ne organizimin e komunitetit shqiptar te Amerikes dhe cfare mendoni se duhet te beje me mire ai per t’i ardhe ne ndihme vendlindjes?
Ismail Kadare: Nga dialogu me bashkekombasit m'u krijua bindja se ka nje zhvillim teper pozitiv ne emancipimin e pergjithshem te komunitetit. Ka nje freskim te vizionit, nje ngritje te nivelit, nje mirekuptim te thelle te problemeve. Me sa duket, shkrirja e mergates se vjeter me te rene ka bere qe secila prej tyre te ndikoje te tjetra, me pjesen me te mire te saj.
Si mund t'i vije ne ndihme vendlindjes ky komunitet?
Kjo eshte nje pyetje madhore. Historia na ka treguar se ne kohen kur Shqiperia po behej gati te dilte e pavarur ne skenen nderkombetare ne fund te shekullit XIX, fillim te XX, diaspora e saj luajti nje rol themelor. Ishin idete e saj, programet, shoqatat, klubet, gazetat, ndihmat financiare, qe, me rrezatimin e tyre te fuqishem e ngjallen dhe e shkunden nga dremitja Shqiperine. Diaspora ishte ne nje skajim te pershtatshem per te patur nje vizion me te sakte se vendesit, lidhur me disa ceshtje themelore. Largesia, nostalgjia, perkitjet me popujt e tjere, benin qe ata te ishin me
te qarte lidhur me identitetin shqiptar, me unitetin, me demtimet qe vinin nga percarja krahinore, fetare, etj.
Sot mund te themi se perseri diaspora eshte ne skajim te favorshem, per nje vizion me te kthjellet, per punet e kombit. Nder to vendin kryesor e ze ethja percarese politike. Duke qene se per here te pare populli shqiptar po perjeton nje jete shoqerore-politike te permasave te medha, mund te thuhet se percarja politike eshte nje pasion i ri per te. Si i tille, ky pasion eshte teper i hazdisur e i pafré. Ai mund ta demtoje rende demokracine e brishte shqiptare. Ne kete trazim, diaspora shqiptare i ka te gjitha mundesite qe, me gjykimin e saj te ftohte, me filtrin qe jep largesia, ta ndihmoje vendin te clirohet nga ethet e panevojshme. Adhurimi qe shume shqiptare kane per SHBA eshte mire te kthehet ne adhurim per thelbin e demokracise amerikane. Per njerezit qe s'e njohin demokracine, nje kacafytje e terbuar pozite-opozite deshmon per demokraci te plote. SHBA japin shembullin e kundert: lufta e moderuar pozite-opozite, lufte ku asnjehere nuk humbet idea ndertuese, pozitive, eshte celesi i suksesit te demokracise me te madhe te botes se sotme. Per te perfunduar kete pike, me lejoni t'ju kujtoj se regjimi komunist shqiptar, gjate 40 vjeteve beri cmos qe ta percaje diasporen shqiptare. C'mund te ishte sot me e arsyeshme se veprimi i kundert?
Duke qene se u mbyll nje vit, mendoni se kombi shqiptar pat ndonje te arritje te vecante gjate ketij viti qe po leme pas?
Ismail Kadare: Zgjedhjet ne Kosove mund te renditen midis arritjeve me te medha. Frymen kritike te pergjithshme ne Shqiperi ndaj klases politike, fryme qe vazhdon prej kohesh, mund ta quajme gjithashtu arritje. Kur nje popull kerkon dicka me te mire, dhe ai e kerkon kete me shume perkushtim, me shume devotshmeri e shume pasion, kjo tregon se ai eshte ne rrugen e gjetjes.
Kemi perballe nje vit kyc ku Shqiperia duhet te fitoje provimin e zgjedhjeve per te ecur ne rrugen e integrimit europian, shihni sinjale shpresdhenese ne kampin e coroditur te politikes?
Ismail Kadare: Pavaresisht nga coroditja e politikes, mendoj se vendosmeria me te cilen populli shqiptar ka zgjedhur orientimin evropian, gjithsesi do te jape nje perfundim. Ne kohen tone, kur ka aq shume gjera qe te deshperojne, mund te them se ka dicka per te cilen ne shqiptaret mund te ndihemi mire. Ky eshte vizioni yne per unitetin perendimor, per unitetin Evrope-SHBA, perballe terrorizmit. Sado e habitshme te duket, ky vizion eshte me i sakte dhe me i perparuar se i disa vendeve te Evropes tradicionale, kontinentit te demokracise.
Cfare mendoni per te ardhmen e Kosoves?
Ismail Kadare: Kosova nuk ka dy, por vetem nje te ardhme, ate te pavaresise, te lirise. Orientimi pro europiano-perendimor, qe permenda me lart, eshte per Kosoven po aq jetik sa edhe per Shqiperine, e ndoshta me teper. E theksoj kete sepse jane vene re, e vazhdojne te vihen re perpjekje per armiqesim te Kosoves me boten perendimore e me aleancen atlantike. Keto perpjekje, me cfaredo parullash e salcash qe te mbulohen, fashiste apo komuniste, jane veprimtari e paster antishqiptare kunder lirise se Kosoves. S'duhet harruar se agjentura serbe eshte gjalleruar ne Kosove, si rralle here sot. Nje nga qellimet kryesore te saj, ne mos me kryesori, eshte pikerisht ftohja e shqiptareve te Kosoves me Perendimin. Por kete pune kjo agjenture mund ta beje
vetem me ndihmen e shqiptareve. E shqiptareve te shitur apo budallenj.
Lidhur me rrezikun e ftohjes me Perendimin, desha te shtoj se shqiptaret e Kosoves kurrsesi nuk duhet ta identifikojne Perendimin vetem me nepunesit e UMNIK-ut.
Kryediplomati serb Drashkovic, ne viziten e tij dyditore, lakoi edhe emrin tuaj, keni ndonje koment per theniet e tij?
Ismail Kadare: I kam pare deklaratat e tij. Drashkovici disa here ka debatuar me mua lidhur me probleme te tilla. Polemika qe ai e permend, ka qene e para dhe ka ndodhur shtatembedhjet vjet me pare, ne gazeten "Le Mond diplomatique". Ne Tirane ai ka permendur pozitivisht disa deklarime te mija, lidhur me te ardhmen e popujve te Ballkanit. Mund te them se ka qene korrekt ne komentimin e tyre. Mua do te me vinte mire qe nje koleg shkrimtar serb, qe per me teper eshte edhe minister i Jashtem, i nje vendi te rendesishem ballkanik, te pajtohej me mendimin se popujt e gadishullit duhet te synojne drejt miqesise dhe pajtimit. Mirepo kjo ide e fisme kerkon vazhdimesi.
Persa i perket pavaresise se Kosoves, Drashkovic ne nje interviste ne televizionin Klan, e ka perjashtuar pavarsine e Kosoves dhe e ka konsideruar ate shume te rrezikshme per rajonin e Ballkanit. Drashkovic deklaroi se pavarsia e Kosoves do ballkanizonte tere Europen. Komenti juaj?
Ismail Kadare: Per fat te keq, ne deklarimin e tij kunder pavaresise se Kosoves Drashkovici hodhi poshte mendimet e pakmeparshme per afrimin dhe pajtimin ne Ballkan. Deklarata te tilla fatkeqe deshmojne se sa larg emancipimit ndodhet ende sot mendimi politik serb.
Ndonje mesazh per diasporen?
Ismail Kadare: Sic u tha me lart, eshte koha kur vendi ame, Shqiperia, si dhe gjithe shqiptaret e Ballkanit kane nevoje per diasporen. Si Shqiperia, si Kosova kane shpallur aspiraten z tyre evropiane. E perkthyer ne nje gjuhe me te thjeshte, kjo do te thote deshire per te qene si vendet e tjere demokratike te kontinentit. Shqiptaret kerkojne sot te jene shtetas te lire te nje shteti serioz demokratik dhe jo sejmene te dalldisur te partive gjysem feudale. Ata duan te kene nje vend institucional, me presidence, gjygjesor, ushtri, rend dhe diplomaci te pa korruptuar nga klanizmi partiak. Diaspora qe jeton nderkaq nen administrimin e vendeve te perparuara te dy kontinenteve, SHBA dhe Evrope, mund te rrezatoje fuqishem mendimin e saj, vizionin, projektin, nostalgjine, lenden dhe frymezimin e saj demokratik.
Besoj se ky do te ishte, ne kete rast, mesazhi i cdo shqiptari.
-----------------------------
Interviste per DW me shkrimtarin Ismail Kadare
Kadare: Popujt e Ballkanit duhet te lidhen me njeri -tjetrin
Zoti Kadare, a ka ndikuar tranzicioni mjaft i gjate ne Shqiperi, shpesh edhe i ashper ne demtimin e kultures sone shqiptare?
Kultura shqiptare mendoj se nuk ka pesuar ndonje demtim te madh, per mua ka zhvillim normal. Nuk ka asnje shkelqim dhe une nuk kam pritur ndonje shkelqim, vetem se njerezit nuk i kane njohur proceset e zhvillimeve ne Europe, ne Ballkan, ne bote, kane pritur nje zhvillim te madh, eshte thene shume here, qe ne kulture nuk eshte vetem liria qe siguron nje kulture, ka disa faktore. Tani koha e demokracise po i afrohet kohes se mbreterise se Zogut ne 15 vjetet e saj. Dhe po ti krahasosh te dyja ajo ka qene me e frutshme ne kulture se sa kjo e sotmja. Megjithate keto dy kohet e kane vene ne mes nje periudhe te erret qe ishte 40 e ca vjecare e kultures komuniste, te keqen e kultures totalitare dhe keto tani keto dy periudha lidhen me njera tjetren, natyrshem jane vazhdim i natyrshem i kultures se madhe shqiptare, lidhen me pjesen me te mire te kultures qe u krijua ne kushte te veshtira gjate komunizmit sepse edhe atehere u krijua nje kulture dhe mendoj qe ky gershetim do te eci natyrshem dhe s'ka pse te kerkoje ndarje te tilla artificiale. Ne kulture nuk ka ndarje si ne politike, nuk ka ndarje si ne kufij, nuk ka ndarje si ne zyra. Kultura ka ligjet e bashkepunimit te saj, ligjet e zhvillimit te saj. Kultura shqiptare, si ne Shqiperi si ne Kosove si nw diasporen shqiptare po mesohet si te ece bashkarisht perpara. Do te beje para, do te beje prapa disa here.
Por si do t'i gjykonit ju zoti Kadare, vleresimet qw u jepen figurave te njohura gjate kohes se demokracise?
Kjo ka qene e pashmangshme.Kur nje popull del nga nje fatkeqesi eshte e pashmangshme. Kjo quhet revizionizem i gjerave. Kerkohet te rishikohet gjithcka. Ne shqiptaret per vete karakterin tone qe kemi teper te ngutur dhe ngutja do te thote shpesh here mendjelehtesi, kemi qene te shquar per keto gjera. Popujt e tjere kane qene me te permbajtur qe kane dale nga ish perandoria komuniste. Ne kemi qene vertet mjaft te ngutur ne disa gjera.
A mund ta konkretizoni kete?
Po. Jane bere perpjekje per ta revizionuar figuren e Skenderbeut. Kane qene perpjekje shume te shemtuara, sepse vinte ndesh me te gjithe frymen pro perendimore te Shqiperise. Skenderbeu eshte misherimi i kesaj fryme dhe tamam ne kohen kur Shqiperia u miqesua me Evropen perendimore dhe kerkon te fitoje kohen e humbur, papritur doli nje levizje ne Shqiperi, hileqare do te thoja, anadollake, nje vazhdim i levizjes "Haxhiqamili" kete here me e sofistikuar per te revizionuar Skenderbeun. Dhe kjo nuk u denua ne menyren e duhur. Kultura shqiptare e sotme ka treguar nje dobesi, edhe mediat po ashtu. Rasti me i fundit eshte pervjetori i kesaj figure dhe mediat e permenden shume pak.
Sipas jush zoti Kadare cfare perfaqeson Skenderbeu si figure?
Skenderbeu eshte figura me imediate e sotme me e nevojshme per Shqiperine. Eshte figura me te cilen shqiptaret duhet ta kene flamurin kryesor per te hyre ne Evrope. Eshte figura qe tregon se si shqiptaret jane ndjere europian neper shekuj, sepse edhe kur u pushtuan dhe kur mbeten ne nje kohe gjysem anadollake, prapeseprape ata nuk e braktisen kete figure asnjehere. Pra nuk e braktisen asnjehere aspiraten evropiane, deshiren per te qene ne Evrope dhe ky duhet te jeten nje argument i yne perballe te gjithe atyre rretheve jo dashamirese disahere, qe kane qejf ta shikojne Shqiperine si nje vend jo evropian.Por ne duhet te kemi argumentat tona. Gjergj Kastrioti eshte argumenti i pare, flamuri i pare qe plotesisht e hedh poshte cdo etiketim kunderevropian te shqiptareve. Do ta kishin zili shume popuj ne Ballkan ta kishin kete figure. Ne e kemi, nuk dijme ta cmojme.
Megjithate pas Skenderbeut kemi nje tjeter figure ne kete kohe te demokracise qe shqiptaret krenohen me te drejte. Eshte fjala per Nene Terezen.
Po. Shqiptaret kane dy emblema te sigurta per te treguar qe nuk jane ashtu sic paraqiten disa here. Shqiptaret jane nje popull qe duhet ta shpallin humanizmin e tyre perballe nje propogande qe per fat te keq i tregon ata shume te eger, qe i tepron veset e shqiptareve, i thekson, i nenvizon dhe imazhi i popullit shqiptar u demtua rende nga kjo. Prandaj ne duhet te dijme, pa u mburrur aspak sic e kemi pasur zakon, pa u mburrur me gjepura e me dokrra te dijme te themi per ate qe kemi te cmuar dhe te vertete. Dhe kjo ne Ballkan mund te jete si uje i paket, por qe duhet te shtohet si vlera kryesore qe do fitoje Ballkani. Wshte ndjenja e miqesise qe duhet te kultivohet mes popujve. Shume armiqesi ka pasur Ballkani, por edhe me shume flitet per armiqesine e tij, behet me e madhe se cka qene nga nje lloj propagande, nga nje lloj kurioziteti ose nje lloj hobie boterore. Do te thoja qe eshte bere e modes si sport, qe kur te vije puna qe te flitet per popuj grindavec, apo te eger, jane ballkanasit. Kjo nuk eshte e vertete. Dhe ne si ballkanas, bashkarisht duhet te mbrohemi, bashkarisht ndonese jemi ne thiken e brishte me njeri-tjetrin disa here. Por kur vjen puna per nje imazh te perbashket duhet te mbrohemi, sepse jemi te gjithe pjese e kesaj shtepie te madhe qe quhet gadishull ballkanik. Ne duhet te mbrohemi te gjithe dhe te tregojme se shume shemtira kane ndodhur ne bote dhe vazhdojne te ndodhin ende sot, nuk ndodhin vetem ne Ballkan. Per kete duhet qe popujt e Ballkanit si baze te sherbeje lidhja me njeri tjetrin si shenje miqesie dhe nga ky imazh i keq boteror dhe kjo gje te sherbeje si nje stimul per ne te gjithe qe te permiresohemi bashkarisht. Duke u permiresuar globalisht perpara nje opinioni te madh boteror, do te shohim qe popujt e Ballkanit nuk jane te paafte per te ndertuar jeten e tyre. Ndaj une e theksoj gjithmone qe te kemi miqesi me te gjithe popujt e Ballkanit, brenda parimeve te medha te lirise qe jane kryesore, parimeve te demokracise. Kjo eshte nje gje shume e mire dhe
asnjehere e keqe.
-----------------------------------------------
Kadare: Mafiozet shqiptare ne Kosove dhe Shqiperi
Zoti Kadare, si e vleresoni ju pergjegjesine e shqiptareve qe shanset qe i ofron viti 2005 te kurorezohen me sukses (zgjedhjet ne Shqiperi dhe statusi final i Kosoves)?
Kadare: Per gjithe kete zone shqiptare, per te dy vendet Shqiperine dhe Kosoven viti eshte vendimtar.Se sa jane te ndergjegjshem shqiptaret, une mendoj se nje pjese e tyre eshte e ndergjegjshme, por nje pjese nuk eshte,si ne Shqiperi si ne Kosove.Ky eshte nje vit qe as ne Shqiperi as ne Kosove nuk lejohet qe te bejne gabime, nuk duhet te lejojne vehten te bejne gabime.Gabimi eshte si te thuash nje luks i tepert dhe eshte i pafalshem ne te dy rastet ,por qe ka nje pjese te shqiptareve qe e kuptojne lehtesisht, e kuptojne gabim ose nuk e kuptojne fare , dhe kjo eshte e vertete dhe ajo pjesa tjeter e shendoshe qe e kupton duhet te beje gjithshka qe ta detyroje edhe pjesen tjeter per t'a bere te ndergjegjshme.
Natyrisht qe populli shqiptar nuk eshte popull i humbur ne kete bote.Eshte nje popull qe ka nje gjendje historike , gjeografike, reale ,politike te sotme, eshte me i rendesishem se cka qene gjithmone, por padyshim ky popull do ta gjeje kete gje.Une kam besim, nuk jam pesimist.Ne nje vend besimi duhet te jete gjeja e fundit qe duhet te humbasi.Ne fund te fundit humbja e besimit shpeshhere eshte si nje arme per ta thyer nje popull, per ta ulur ne gjunje.Pra si ne Shqiperi ,si ne Kosove nuk duhet te humbasi besimi, nuk duhet te kendohet kenga e kukuvajkes.Une vete kam nje intuite, nje mbindjesi qe populli shqiptar do ta kaloje proven.
E keni fjalen vetem tek populli apo ketu bejne pjese edhe politikanet, qofshin keta te rinj ose edhe te vjeter?
Kadare: Fjala popull ndonjehere e perdorim me shume dhe eshte nje fjale ndoshta shpesh here abuzive sigurisht.Populli i ka te gjitha, ka te mirat ,ka dhe te keqiat.Ndonjehere populli mendohet si dicka teper roze, teper ideale, teper e mire ,po se ku del gjithe kjo e keqe ne nje vend nuk mendohet se del po nga populli.Prandaj edhe une e perdora fjalen popull ne kuptimin e nje nderthurje faktoresh, nderthurje njerezish, komunitetesh njerezore me shpresen se do te fitoje ajo qe ka nje kah me pozitiv.Po ne popull bejne pjese edhe politikanet dhe kur politikanet te cilet me te drejte kritikohen ne Shqiperi, nga mengjesi ne darke, bejne pjese ne ate pjesen jo me te shendoshe te popullit.Kjo eshte per fat te keq realiteti, sepse ata duhet te ishin pergjithesisht ne anen me te emancipuar te tille.Nuk jane politikanet shqiptare te tille per fat te keq.
Viteve te fundit, ne Shqiperi eshte vene re nje fenomen: njerezit dhe institucionet jane bere indiferente ndaj akuzave nga me te paskrupullta ndaj politikaneve ,duke filluar me kryeminister, lider, deputet ministra e me rradhe.Si e shpjegoni ju kete?
Kadare: Nje nga humbjet me te medha qe ka pesuar Shqiperia eshte pikerisht banalizimi i se keqes,dmth.eshte bere e keqja banale e tille qe publiku te mesohet me te.Kjo eshte nje fitore e se keqes,kur e keqja humbet cdo alarm kunder saj,cdo kushtrim kunder saj.Ne regjimin totalitar ishte bere hipokrizia e tille, e banalizuar.Te gjithe e dinin qe genjehej nga mengjesi ne darke, shtypi, politikanet dhe vete populli i pergjigjej genjeshtres me nje genjeshter.Por kjo ishte nje loder qe e krijon cdo diktature.Per fat te keq sistemi demokratik ka lodrat e veta dhe ne kete rast banalizimi i se keqes, kthimi i saj ne nje norme qe ne mund te jetojme me te, eshte nje nga humbjet me te medha per nje popull.Dhe kjo gjendje ka ardhur ne piken zero ku gjithkush duhet te ringrihet.Nuk eshte e vertete se koha jone moderne mund te jetoje pa moral,sepse ka te tilla teza , propogande jo vetem ne Ballkan por edhe ne Europe qe moraliteti ne politike kerkohet te diskreditohet,si demode qe lidhet me fene.Pra ky banalitet i se keqes lidhet me iden qe mund te jetojme pa moral dhe kjo eshte e rrezikshme.Le te shpresojme qe te bejme dicka, ta kalojme sa me shpejt kete faze,sepse kjo ka lidhje edhe me korrupsionin.Korrupsioni eshte nje e keqe qe rrezikon sigurine e vendit.
Zoti Kadare, a mendoni atehere se vete populli e ka sjelle kete situate aktuale ?
Kadare: Ka shume faktore qe i krijojne, ato pergatiten disa here dalengadale, jane shuma e nje sere renjesh morale.Ne Shqiperi per fat te keq ka nje mungese ndergjegjesimi, biles edhe ne Kosove.Pershembull nuk shikohen shpeshhere ato qe jane kryesore.Ka gjithmone nje coroditje te organizuar te mendimit, gati gati te planifikuara ne te dy keto vende si ne Shqiperi ashtu edhe ne Kosove.Per Kosoven do te thoja se vihet re kohet e fundit nje perpjekje per ta ftohur Kosoven me boten perendimore, ka njerez te interesuar per kete gje, ka rrethe te interesuar.
Brenda ne Kosove apo?
Kadare: Brenda dhe jashte, ato jane te lidhura.Sigurisht eshte e interesuar politika baze e Serbise qe Kosova te ftohet, ta humbasi ate shans qe ka pasur dhe shansi i saj i madh ishte simpatia e perendimit dhe jo vetem te humbase simpatine por te humbasi edhe lidhjet dhe mundesiht te kthehen ne armiqesi dhe Serbia me njerezit e saj ne Kosove vepron.Kush jane njerezit e saj?Jane, (me lejoni te perdor frazen) shqiptare te lene nga mendja ose shqipatre te shitur.Keta bejne pjese ne opinionin publik, ne politike, bejne pjese kryesisht ne mafien e Kosoves.Marksi ka thene nje fraze qe eshte bere famekeqe:"Komunistet nuk kane atdhe".Sot eshte koha per te thene qe mafiozet nuk kane atdhe.Mafiozet serb, malazes, shqiptar bashkepunojne, pa care koken fare.Jane "modern" nga kjo ane.Mund te mburren, duke u hequr si modern.Pra mafiozet s'kane atdhe dhe keta mafioze perderisa parapelqejne kete bashkepunim qe te kujton pushtimin, sigurisht qe ata jane te interesuar qe ne Kosove te mos vije Europa, te mos vije perendimi.E njejta gje per Shqiperine.Absolutisht.Ne Shqiperi ka vetem nje ndryshim.Jane enveristet e vjeter, komunistet e betuar, te cilet ne baze te ideologjise se tyre, psiqikes se tyre,gati gjenetike qe kane urrejtja per perendimin.Dhe ata vazhdojne , enderrojne qe ta armiqesojne Shqiperine me perendimin sikurse enderojne ne Kosove serbet bashke me shqiptaret e shitur dhe mafiozet.
Edhe ne Shqiperi mafiozet nuk duan qe te kete perendim.Ata se thone hapur, asnje nuk thote ne Shqiperi hapur armiqeisine ndaj Amerikes dhe Europes,sepse kjo do ti conte ne katastrofe,qofte politikanet, qofte mafiozet, biznesmenet qe jane te lidhur me krimin e organizuar,por jane shume te interesuar objektivisht qe Evropa mos te vije ne Shqiperi dhe ata do te bejne cmos ta pengojne kete gje.Dhe per kete populli shqiptar do te jete i ndergjegjshem, duhet te jete sycelet qofte ne Shqiperi, qofte ne Kosove.
-------------------------------------------
Ismail Kadare: Lidhja ka humbur arsyen e te qenit
Emri juaj figuron ende ne listen e Lidhjes. Per t’u canetaresuar duhet nje kerkese zyrtare. Nderkohe qe publikisht nuk jeni afruar ne keto vite ne kete OJQ, pse nuk keni deklaruar me shkrim shkeputjen tuaj?
Nuk e kam quajtur te nevojshme te bej veprime, qe i gjykoj te kota dhe pa ndonje kuptim.
Sot eshte Kuvendi i V i Lidhjes, ku flitet se kryetari i saj, Limoz Dizdari, do te vendose police ne dere per te lejuar hyrjen vetem per anetaret e saj. Ju do te tentonit te hynit, meqe nuk keni dhene “doreheqjen” akoma?
Nuk e besoj se mund te ndodhe nje gje e tille.
Lidhja e Shkrimtareve eshte braktisur me idene se eshte “lidhja komuniste”, a mund te jete ky nje shkak per te qendruar ne indeference?
Mund te jete nje shkak i tille. Ashtu sic mund te kete edhe shkaqe te tjera.
Edhe ju gjithashtu nuk jeni perzier asnjehere ne problemet e Lidhjes, ne kerkim te identitetit te ri, pse?
Eshte e vertete se nuk jam perzier ne nje gje te tille. Shkaku? Nuk kam patur ndonje shtyse te brendshme.
Ka 15 vite qe kemi dale nga diktatura, nderkohe qe pritej shume qe “Lidhja” ashtu sic preu koka njerezish mund te reagonte dhe per rehabilitimin e saj. Perkundrazi ne gjithe keto vite nje here eshte luftuar per godinen, se gati po u falej nje qendre kulturore franceze, dhe nje here tjeter, para kater viteve, u luftua per te zene postin e saj nga njerez te politikes se majte, sic ishte Dizdari. Ndersa tani me shume tregojne faturat e korrupsionit qe ka bere kreu i Lidhjes... si e konsideroni gjithe kete aventure?
Me duket se marrja me ndertesen e Lidhjes nje kohe te gjate shpreh nje te vertete per te. Ky organizem e ka humbur prej kohesh shpirtin e vet. Keshtu qe i ka mbetur vetem lekura (muret). Kur them shpirtin, kam parasysh shpirtin e keq, dhe shpirtin e mire.
Arkivi i Lidhjes eshte zhdukur ose eshte fshehur, pikerisht qe ndergjegjja e saj te mos zbulohet. Ndergjegjja e keqe e saj. Qe te mos dale kurre e verteta. Per kete te vertete kjo hije qe quhet “Lidhje” ka humbur arsyen e te qenit.
Ne keto vite ka intesitet ne kerkesen per hapjen e dosjes se shkrimtareve, por ende nuk eshte marre asnje hap. Kjo distance kohe a eshte e mjaftueshme per kete, nga duhet nisur sipas jush ky proces?
Kjo lidhet me pyetjen e mesiperme. Ju e dini mendimin tim. Ne arkivat e fshehura eshte mbyllur turpi i ketij institucioni. Atje eshte njolla e zeze e atyre qe futen ne burg shoket e tyre. Ata qe fshehen biografite, duke detyruar lexuesit shqiptare te respektojne shkrimtare qe kane qene oficere sigurimi, ne stafin e Koci Xoxes, qe kane qene spiune, denonciatore. E atyre qe varrosen vepra te artit dhe te letersise. Qe pergatiten plenumet e pabesa.
Ne proces-verbalet e zhdukura ose te fshehura, krahas turpit te nje pale, eshte edhe nderi i pales tjeter. Ata qe nuk denoncuan kurre koleget e tyre. Qe i mbrojten ata kur iu afrua fatkeqesia. Qe u perpoqen t’i shpetonin ne prag te gremines.
Nje nga shkrimtaret e rinj, te avangardes sone letrare, ka shprehur nje mendim ekstremist se gjithe letersia e diktatures duhet djegur ture ne mes te Tiranes. Realisht letersia e asaj kohe, me qindra kopje, sot shitet trotuareve. Si duhet ripare produksioni letrar i kesaj periudhe?
Kam folur nje here per “vezet e gjarprit”: Jane ata qe vazhdojne t’i sherbejne regjimit. Te ulurish per tura drunjsh kunder librave, pa dallim, do te thote te terheqesh vemendjen ndaj xhelateve dhe krimeve. Kjo loje ka kohe qe po luhet ne Shqiperi.
Letersia e vlefshme qe lindi midis tmerrit te nje tiranie eshte dyfish e vlefshme. Ta sulmosh ate, do te thote te jesh ende sot dora e zgjatur e tiranise se djeshme.
Ka nje lloj sindrome karshi deklaratave qe dalin ne shtyp ne lidhje me hapjen e arkivave. Pse eshte gjithe kjo frike, per dokumentet qe i perkasin gjykimit letrar, tani duke pare jo aq ne emra te pervecem se sa kur flitet per nje shtrese intelektuale ne diktature?
S’duhet ndonje filozofi per te kuptuar se kane frike te perlyerit. Ose te afermit e tyre
Nga Arkivi i Shtetit here pas here, drejtori i saj Sh.Sinani jep intervista spontane ne lidhje me dosjen tuaj. Por akoma nuk po publikohet dokumentacioni i plote se kush ju ka perndjekur ne kohen e diktatures. Ka hezitim, qe te jep pershtypjen se me shume po pergatitet terreni, duke u kthyer gati ne ankth se cilet mund te jene emrat.
Pse nuk vendosni?
Nuk jam une qe vendos per librin e drejtorit te Arkivave. Sipas deklaratave te tij, ky liber do te botohet se shpejti.
Cfare permasash ka dosja “Kadare” per sa u perket implikimit te emrave, qe mund te kene ruajtur akoma pushtetin politik?
Me sa di une, do te botohet vetem nje pjese e saj. Per pjesen tjeter, ate me te erreten, nuk e di c’do te behet.
Dy dite me pare eshte rrezuar ne parlament projektligji per ish-bashkepunetoret e sigurimit. Cili eshte reagimi juaj?
Ky ka qene nje lajm i keq per demokracine shqiptare. Ky ka qene nje turp per parlamentaret qe e kane rrezuar ate projektligj. Me kete, ata kane rrezuar veten.
Nje vit me pare i eshte derguar Presidentit nje leter, ku kerkohej zbradhja e dosjes “Kadare”, se cilet kane bashkepunuar me sigurimin ne demin tuaj. Por, me rrezimin e projektligjit, a mund te plotesohet kjo kerkese?
Nuk e di.
Gazeta Metropol
----------------------------------------------
"Dite Kafenesh" e Kadarese, nje kopje 780 dollare
Shkrimtari shqiptar ka botuar ne kolanen amerikane Rainmaker novelen "Dite Kafenesh". Nje narracion fin i Kadarese dhe pamja shume moderne e librit me kopertine metalike ka bere qe ai te shitet me 780 dollare copa. Nje ish drejtor biblioteke ne Durres ben perkthimin ne anglisht ne librit. Ismail Kadare dhe nobelisti Salman Rushdie jane dy autoret me te rinj qe i jane shtuar listes se edicioneve Rainmaker
Novela "Dite Kafenesh" e autorit Ismail Kadare botohet ne gjuhen angleze ne Shtetet e Bashkuara te Amerikes (SHBA) ne nje version teper lukzos. Instituti Nderkombetar i Letrave Moderne (INLM) ka ndermarre botimin e noveles vetem ne 125 kopje dhe nje kopje do te kushtoje 780 dollare amerikane. Novela do te shtypet ne nje leter te vecante me kopertine metalike dhe te gjitha kopjet do te jene te firmosura nga vete autori Ismail Kadare. INLM-ja, nje organizate jofitimprurese me qender ne Universitetin e Nevadas ne Las Vegas te SHBA-se dhe ne Universitetin e Uellingtonit ne Zelanden e Re, eshte themeluar ne vitin 2000 per te promovuar shkrimtaret e rinj dhe te njohur ne mbare boten. Ismail Kadareja e shkroi novelen "Dite Kafenesh" kur ishte student ne Institutin e Letersise Boterore "Maksim Gorky" ne Moske ne moshen 19 vjecare. Ajo eshte botuar vite me vone si pjese e vepres "Qyteti pa Reklama". Novela eshte perkthyer ne anglisht nga Pirro Dollani.
Cfare perfaqeson INLM-ja
INLM-ja u themelua ne vitin 2000 nga biznesmeni dhe filantropisti amerikan Glen Shefer. Zyrat qendrore te ILNM-se ndodhen njekohesisht ne Universitetin e Nevadas ne Las Vegas te SHBA-se dhe ne Universitetin e Uellingtonit ne Zelanden e Re. Ne Bordin e drejtoreve ndodhen emrat me te shquar te letersise boterore, perfshire edhe nobelistin nigerian Uole Sojinka. Vete Ismail Kadareja eshte anetar i bordit te keshilltareve.
Misioni kryesor i INLM-se eshte promovimi i shkrimtareve te rinj dhe te njohur qe vijne kryesisht nga vendet qe gjendeshin apo ende jane nen regjime represive. Nepermjet perkthimeve ne gjuhen angleze, INLM-ja ndermerr te botoje ne versione teper luksoze vepra te autoreve te vecante. Botimet e ketilla njihen me emrin "Rainmaker Editions". Qe pej vitit 2000, autoret qe kane patur nderin te botohen nga INLM-ja jane Toni Morrison, Rasell Benks, Uole Sojinka, Kenzaburo Oe, Kerol Ots, Ismail Kadare, dhe Selman Ruzhdi.
780 dollare per "Coffeehouse Days"
Perkthimi u mundesua nga Pirro Dollani. Perkthyesi, i cili deri ne vitin 1994 ka qene drejtori i Bibliotekes Publike te Durresit, punon prane Institutit te Filmit ne Universitetin e Nevades ne disiplinen e skenarit.
"Dite Kafenesh" (ne anglisht "Coffeehaouse Days") do te botohet vetem ne 125 kopje. Ne fakt, libri nuk shitet publikisht, por i jepet vetem bibliotekave apo institucioneve te tjera te ngjashme. Cmimi eshte 780 dollare amerikane. Lidhja e librit me dore, shtypja e tij ne leter te prodhuar vecanerisht per kete liber, dhe kopertina metalike bejne qe cmimi te jete i larte. Per me teper, te gjitha kopjet do te jene me autografin e autorit Ismail Kadare. Novela e Ismail Kadarese shoqerohet edhe me nje ese te studiuesit te mirenjohur amerikan Prof. Bob Shuman. Ky i fundit e quan Ismail Kadarene si "si nje desident te shquar te realizimit socialist". Ne qender te noveles se Ismail Kadarese jane dy te rinj qe kerkojne nje doreshkrim te humbur te Andon Zako Cajupit. Perpjekjet e tyre per ta gjetur doreshkrimin mbeshtillen me mjegullen e dyshimeve dhe te mjedisit politik te kohes ne fundin e viteve '50-te. Novela u ndalua te botohet ne kohen kur u shkrua. Ajo u publikua vetem ne gazete ne vitin 1962. Me vone, novela u be pjese e romanit "Qyteti pa Reklama".
