Ne kete faqe do te lexoni:
1. Pjese nga krijimtaria e Kadarese.
2. Parathenie e Kadarese per librin “Don Kishoti i Mances”.
3. Leterkembimi Kadare me Zhak Atali, Lionel Zhospen dhe Zhak Shirak.
4. Leterkembimi: Poradeci – Kadare.
5. “Te fitosh luften, te humbesh paqen”, interviste ne “Le Monde”.
6. Udhe te mbare “Bota Shqiptare”, urim nga Ismail Kadare.
7. Shekulli- Kadare: Ne Ballkan te gjithe po ecin shpejt.
8. Tv Al Sat- Kadare: Te ndalin racizmat kunder shqiptareve.
9. Zvicer- Kadare: Proamerikanizmi i shqiptareve.
10. Kadare - interviste: Percarja, veprimtari antikombetare.
11. Kadare- Interviste
12. Interviste me Ismail Kadarene ne Keln.
Pjese nga krijimtaria
Frymezimet djaloshare, 1954
Enderrimet, 1957
Shekulli im, 1961
Gjenerali i ushtrise se vdekur, 1963
The General of the Dead Army (trans. by Derek Coltman)
Perse mendohen keto male, 1964
Vjersha dhe poema te zgjedhura, 1966
Qyteti i jugut, 1967
Dasma, 1968
The Wedding
Motive me diell, 1968
Keshtjella, 1970
The Castle
Autobiografi e popullit ne vargje dhe shenime te tjera, 1971
Kronike ne gur, Tirana, 1971
Chronicle in Stone
Dimri i vetmise se madhe, 1973
Linja te largeta, shenime udhetimi, 1973
Nentori i nje kryeqyteti, Tirana, 1975
Poezia shqipe 28, 1976
Koha, vjersha dhe poema, 1976
Emblema e dikurshme, tregime e novela, 1977
Dimri i madh, 1977 The Great Winter
Ura me tri harqe, 1978 The Three-Arched The Bridge (trans. by John Hodgson)
Prilli i thyer, 1978 (published in Gjakftohtesia, 1980),
Broken April
On the Lay of the Knights, 1979
Poezi, 1979
Buzeqeshje mbi bote, 1980
Gjakfohtesia, 1980
Autobiografia e popullit ne vargje, 1980
The Autobiography of the People in Vers
Kush e solli Doruntinen, 1980 trans. by Jon Rothschild)
Nje dosje per Homerin, 1980
Sjellesi i fatkeqesise, 1980
Viti i mbrapshte, 1980
Krushqit jane te ngrire, 1980
Vepra letrare, 1981-89 (12 vellime)
Nenpunesi i pallatit te endrrave, 1981
The Palace of Dreams (trans.by Barbara Bray)
Koha e shkrimeve: tregime, novela, pershkrime, 1986
Koncert ne fund te dimrit, 1988
The Concert Eskili, ky humbes i madh, 1990
Dosja H: roman, 1990
The file on H.
(translated from the French of Jusuf Vrioni by David Bellos)
Ftese ne studio, 1990
Migjeni ose uragani i nderprere, 1990
Ardhja e Migjenit ne letersine shqipe, 1991
Enderr mashtruese, tregime e novela, 1991
Printemps albanais, 1991
Nga nje dhjetor ne tjetrin, 1991,
Albanian Spring Perbindeshi, 1991
Invitation a l'atelier de l'ecrivain suivi de Le Poids de la Croix Paris, 1991
Pesha e kryqit, 1991
Nata me hene, 1992
La Pyramide, 1992
The Pyramid
Oeuvres, 1993-94
Vepra, 1993-94
Nowl, une anthologie des plus beaux textes de la litterature mondiale, 1994
L'ombre, 1994
Albanie, 1995
La legende des legendes, 1995
Visage des Balkans, 1995
Dialog me Alain Bosquet, 1996
Spiritus, roman me kaos, zbulese dhe cmers, 1996
Kasnecet e shiut, 1997
Kusheriri i engjejve, 1997
Poemes, 1957-1997, 1997
Kombi shqiptar ne prag te mijevjecarit III, 1998
Tri kenge zie per Kosoven, 1998
Elegy for Kosovo (trans. by Peter Constantine)
Ikja e shtergut, 1999
Ra ky mort e u pame: ditar per Kosoven, 1999
Breznite e Hankonateve, 2000
Lulet e ftohta te marsit, 2000
Froides fleurs d'avril (trans.by Jusuf Vrioni)
Spring Flowers, Spring Frost
Princesha Argjiro, 2001
Unaza ne kthetra: sprova letrare, shkrime te ndryshme, intervista, 2001
Shqiptaret ne kerkim te nje fati te ri: sprove, 2001
Ardhja e Migjenit ne letersine shqipe. (8 Nentori, Tirane 1991)
Eskili. Ky humbes i madh. (8 Nentori, Tirane 1990)
Kohe barbare. (Onufri, Tirane 2000)
Kush e solli Doruntinen. (Album, Tetove 1997)
Legjenda e legjendave. (Dukagjini, Peje 1996)
Pallati i endrrave. (Dukagjini, Peje 1996)
Pallati i endrrave. (Onufri, Elbasan 1999)
Perbindeshi. (Lidhja e shkrimtareve, Tirane 1991)
Piramida. (Cabej MCM, Tirane 1995)
Qyteti pa reklama. (Onufri, Tirane 2001)
Ra ky mort e u pame. Botim i dyte, i plotesuar. (Onufri, Tirane 2000)
Shkaba. (Cabej MCM, Tirane 1996)
Vjedhja e gjumit mbreteror. (Onufri, Tirane 1999)
Hoti, Ukshin; Bisede permes hekurash. (Onufri, Tirane 2000)
Kadare, Ismail/ Simic, Predrag/ Frckoski, Ljubomir/ Hysa, Ylber;
Ballkani i jugut: perspektiva nga rajoni. (Onufri, Tirane 2001)
Parathenie e Kadarese per librin “Don Kishoti i Mances”
Shkrimi i meposhtem me titull Don Kishoti ne Ballkan qe mban firmen e shkrimtarit te madh Ismail Kadare, eshte njekohesisht edhe parathenie e botimit te ri te vepres se Servantesit. Nje shkrim i transkiptuar pas fjales se improvizuar ne frengjisht te Kadarese, gjate nje konference mbajtur 9 vjet me pare ne Biblioteken Kombetare te Spanjes. Ky shkrim u botua ne spanjisht nga media vendase e vjen ne shqip i perkthyer nga Mira Meksi.
Nga Ismail Kadare
Ne nje konference qe u be me pas e famshme, ne vitin 1939, ne Nju Jork, Thomas Mann-i, duke folur per nje grindje midis poetit te madh pers Firduisit, autorit te Librit te Mbreterve (Shahiname) dhe Shahut - pune honoraresh, pasi Shahu i kishte premtuar nje sasi floriri per poemen e vet dhe pastaj ia kishte mohuar, - thoshte se gjera te permasave te tilla mund t'u bejne vaki vetem poeteve te medhenj epike. Ne te gjithe i dime - i kemi mesuar qe ne shkolle, - grindjet midis studenteve greke per vendlindjen e Homerit. Eshte i njohur diskutimi nese qe Shekspiri vete ai qe i shkroi veprat e tij apo qe Baconi. Nje gje pak a shume e ngjashme ka ndodhur me Cervantesin ne nje vend te Ballkanit, te cilin ndoshta nuk e njihni. Diskutohet se ku qe burgosur Cervantes, ne Algjeri apo atje ne Ballkan. Me sa duket, kjo puna e burgimit te shkrimtareve vazhdon t'u ngjalle shume kureshti popujve sot dhe mendoj se eshte domethenes fakti qe, edhe pas kaq shume vitesh, ne Gadishullin Ballkanik flitet ende per burgimin e Cervantes-it, madje dhe pa ia ditur sakte emrin shkrimtarit.
Nje folklorist shqiptar, duke folur per legjenda dhe kronika te vjetra mesjetare, pershkroi, perpara pak kohesh ne shtyp disa histori per Cervantes-in, qe kishin kaluar nga goja ne goje, duke hedhur tezen se ka mundesi qe Cervantes-i nuk ka qene i burgosur ne Algjeri, por ne nje qytet midis Shqiperise dhe Malit te Zi. Ky studiues e bazon tezen e tij ne rrefeja pleqsh, te cilet perqendroheshin ne faktin se robi ishte nje spanjoll shume i ditur, per te cilin u pagua nje sasi e madhe parash qe ta lironin nga burgu. Emri i tij del, ka raste Cervantes, ka raste Servet apo Sarvet. Dhe te gjitha rrefenjat perkojne ne nje pike, qe ky rob i burgosur kishte miq ne Spanje dhe ata, qe nga larg, donin ta lironin me cdo kusht. Studiuesi pohon se ka fort te ngjare qe Cervantes-i te kete qene rob ne Ballkan, sepse bregdeti ballkanas eshte shume i thyer dhe plot me guva e shpella te pershtateshme per piratet. Sidoqofte, edhe ne mos qofte e vertete historia, eshte teper emocionues per nje shkrimtar fakti, qe pleqte e Ballkanit, qe jane analfabete, te ruajne ne kujtese fatin dhe jeten e ketij njeriu. S'duhet harruar qe keta pleq mbajne shume drama ne kujtesen e tyre dhe, ne kohen qe linden keto rrefenja, Cervantes-i nuk ishte botuar ne Ballkan. Mendoj se eshte domethenese qe njerez injorante te mbajne ne kujtese nje shkrimtar, ndonese kjo ndodh fort rralle.
Njerezimi ka nje ndjeshmeri shume te vecante per te zgjedhur se c'njerez do te perdore per krijimet e tij, me cfare njerezish do t'i mbruje legjendat e veta. Sado e cuditeshme qe te duket, lidhja midis Cervantes-it dhe pleqve te Ballkanit ka nje logjike te brendshme. Nje logjike e brendshme e prek kete lidhje dhe e pohon ate.
Kjo, nga ana e saj ka te beje me temen qe do te trajtoj me tej, me faktin qe udhetimi i Don Kishotit nuk eshte nje udhetim hapesinor, por ben pjese ne udhetimin e brendshem te njerezimit. Udhetimi i Don Kishotit ndodh ne kohen e udhetimeve te medha, sic eshte udhetimi me i famshem dhe me me buje i historise se njerezimit: zbulimi i Amerikes. Nuk mund te kete, eshte e pamundur qe ne histori te kete nje zbulim me te madh se ky.
Bota, toka, globi tokesor u dyfishua. Por ka ndodhur dicka e habitshme: ky zbulim kaq i madh pothuaj se nuk la gjurme ne letersine boterore. Domethene, nuk i pasuroi faqet e saj. E megjithate, udhetimi i nje marroku nga nje fshat ne nje tjeter te Spanjes, nje udhetim qe nuk i ka sjelle atij asgje dhe qe, nuk kishte pike rendesie per njerezimin, qe nuk i ka sjelle atij asgje dhe qe, ndoshta, as qe ka ndodhur fare, i jep njerezimit nje nga kryeveprat me te medha letrare. A eshte kjo nje kundershti apo ne logjiken e gjerave? Une besoj se nuk eshte kundershti. Gjithmone, kur kane ndodhur zbulime ne bote, zbulime te medha, eshte shtruar ideja se keto zbulime do te transformonin letersine. Te fundit jane udhetimet, zbulimet kozmike dhe sidomos fakti qe njeriu ka shkelur ne Hene. Per shume njerez poezia po merrte fund ne bote, sepse Hena, nje nga frymezueset e poezise, tashme humbte misterin, meqe po shkelej nga njeriu. Ne e dime se kjo nuk ndodhi. E, megjithate, me kalimin e kohes, kane kaluar tashme shume vjet, udhetimi i Don Kishotit i takon ketij kalendari te fshehte. Prandaj ka ndikuar ne letersine boterore me teper se shpikja e lokomotives, me teper se zbulimet e Kristofor Kolombit, me teper se anijet kozmike. Ndonese duhet thene se ky personazh i madh i historise se njerezimit nuk ka bere shpesh inkursione te gjalla ne jeten njerezore. Jeta e ketij personazhi eshte e dyfishte: ai ben pjese njekohesisht ne trazimin e brendshem te njerezimit, por edhe ne jeten e jashtme te tij. Me pas do te mundohem te shpjegoj se perse duke dale ne boten e jashtme, kjo figure eshte demtuar jashtezakonisht. Perpara kesaj, do te hap nje paranteze ne lidhje me perkthimin e Don Kishotit ne nje vend te Ballkanit, ne vendin tim, ne Shqiperi. Eshte nje fakt tipik qe ky personazh hyn i gjalle ne histori. Don Kishoti u perkthye ne shqip nga peshkopi i Shqiperise. Ky peshkop ishte ne lufte me mbretin e ardhshem te Shqiperise. Peshkopi perpiqej ta permbyste monarkun. Per t'u dhene guxim njerezve e, ne rradhe te pare, vetes, ne fillim perktheu Hamletin dhe Makbethin dhe arriti vertet ta permbyste mbretin. Me pas, mbreti rrezoi perseri peshkopin dhe u permbys situata, dhe ndersa peshkopi ishte ngujuar dhe tejet i trishtuar, iu vu perkthimit te Don Kishotit. Ne parathenien me te cilen peshkopi shoqeron librin, thoshte se Don Kishoti do te Kuptohet ne Ballkan me mire se ne cdo vend tjeter. Ai e gjeti nje lidhje midis marredhenieve te Spanjes me hapesirat amerikane dhe lidhjeve te njerezve te Ballkanit me Perandorine Otamane, vetem se ketu fati eshte i perkundert. Ndersa Spanja pushtoi hapesirat e medha amerikane, popujt e Ballkanit u pushtuan nga nje tjeter force, qe vinte nga hapesirat e medha. Eshte njelloj sikur Spanja te pushtohej nga indianet e amerikes. E, megjithate, ndodhi pak a shume e njejta gje: Perandoria Otomane, qe ishte jashtezakonisht e madhe, krijoi marredhenie aventureske me popujt e Ballkanit. Ajo kishte qindra mijera ushtare te nje niveli te larte, ushtare te bindur, teper te bindur, porse i mungonin oficeret. Kishte nevoje per cmendurine ballkanase. Ne kete menyre shpjegohet qe ushtria otomane e krijoi eliten e saj ushtarake kryesisht me oficere ballkanas, sidomos shqiptare. Kur u shperbe kjo perandori, te gjithe keta oficere dhe mercenare mbeten pa pune. Dhe ketu e gjen paralelizmin peshkopi midis ketyre njerezve dhe Don Kishotit dhe Sanco Pancos, qe nuk kane shkuar ne Amerike, por bredhin poshte e perpjete dhe fillojne te enderrojne kthimin e te kaluares. Peshkopi shqiptar thote se te gjitha vendet e Ballkanit ne shekullin XX jane mbushur me Don Kishote, por ne po shohim se hija e tij vazhdon te shfaqet edhe sot ne gadishull. Figura e Don Kishotit vazhdon te perdoret shume shpesh tani midis partive politike. Nuk ka force politike qe te mos kete akuzuar lideret perendimore si Don Kishote. Keta te fundit kane bere te njeten gje duke akuzuar stalinistet si Don Kishote. E keshtu me rradhe, historia vazhdon. Ka disa jave, degjova ne fushaten elektorale presidenciale ne France qe njefare Philippe de Viller, perpara kamerave, e cilesuan si nje Don Kishot. Dhe sic e shikoni, Don Kishoti del i humbur ne te gjitha rastet, sepse ne te gjitha rastet politikanet qe ia perdorin emrin jane nen nivelin e tij dhe nuk kane grime nga fisnikeria e tij.
Kjo eshte nje karakteristike mijevjecare e njerezimit. Besoj se dy pesonazhe te letersise dhe te botes, Prometeu dhe Don Kishoti, kane patur nje fat te perbashket, jane korigjuar, kane ndryshuar jane reformuar nga njerezimi. Ne pamje te pare, duket nje nder i madh qe i gjithe njerezimi merr pjese ne riberjen e nje personazhi, porse ky ndryshim, ky korrigjim mund te jete per mire ose per keq. Ne rastin e Prometeut, personazhi ka fituar dhe ne rastin e Don Kishotit ka humbur. Por ne te dyja rastet eshte dicka e jashtezakonshme qe njerezimi behet bashkeautor me shkrimtaret. Do te mundohem ta shpjegoj kete me thjeshte. Le te marrim Prometeun: Prometeu nuk u krijua as nga legjenda dhe as nga Eskili ne koheen e tij, ashtu sic e njohim ne sot. Prometeu u pasurua nga i gjithe njerezimi. Ai ka qene nje personazh shume me i koklavitur se ai qe njohim tani. Prometeu arriti te merrej vesh me Zeusin, ndersa pjesa me e madhe e njerezimit kete fakt nuk e njeh, domethene nuk e rinjeh, e ka shmangur, ia ka bere nje korrigjim personazhit. Me nje fjale, e ka bere heroik Prometeun. Me Don Kishotin, sic thame me lart ndodh e kunderta, i humbet fisnikeria duke krahasuar me personazhet medioker. Schiller-i thoshte se perfytyronte korin e tragjedive antike si nje mur mbrojtes, si nje ledh qe e mbron artin nga nderhyrja e njerezve, qe nuk duhet ta prekin ate. Sipas tij, pjesemarrja e spektatoreve greke ne teater do ta kishte shkateruar ate. Natyrisht eshte populli ai qe mban te gjalle artin dhe tjeter gje eshte ta mbash te gjalle artin dhe tjeter gje te nderhysh per ta rregulluar, per ta korrigjuar, per ta riformuar. Sidoqofte, ekzistojne personazhe te medhenj, tek te cilet njerezimi ka nderhyre per t'i ndryshuar pikerisht per hir te popullaritetit te tyre. Nga ana tjeter, ka vepra te medha si Makbethi i Shekspirit; megjithate, Makbethi asnjehere nuk eshte kthyer ne nje figure popullore ne bote. Cuditerisht kjo ka ndodhur me shoqen e tij, Ledin Makbeth, e cila vitet e fundit eshte perdorur si figure krahasuese per disa nga grate e udheheqesve komuniste, sidomos per Chiang Chingun, vejushen e Mao Ce Dunit, dhe Elena Causheskun.
Kjo tregon se mund te kete vepra te medha te njerezimit, si Makbethi, Fausti, Vellezerit Karamazov etj, personazhet e te cilave i perkasin vetem gjithesise se artit. Te tjere personazhe, si Prometeu apo Don Kishoti, dalin ne kete bote dhe pikerisht per shkak te kesaj daljeje vendosen perpara nje prove shume te veshtire. Besoj se Don Kishoti vazhdon te jete edhe sot nje personazh i pashpjeguar. Eshte e nevojshme te behet nje perpjekje, nje perpjekje e madhe nga te gjithe, per t'ia vene nderin ne vend, per ta ngritur serish ne vendin qe i takon. Nuk mund te lejohet qe Don Kishoti te perdoret ne diskutimet politike. Historia e vertete e botes, ajo qe i intereson letersise dhe se ciles i perket Don Kishoti eshte, sic thame me lart, historia e brendshme e saj. Kalimi nga nje bote tek tjetra, me fjale te tjera, dalja ne klimen e eger te botes ku ne jetojme, sic eshte rasti i Don Kishotit, mund te kete rrjedhoja dramatike.
Leterkembimi Kadare me Zhak Atali, Lionel Zhospen dhe Zhak Shirak
Leterkembimi i Kadarese me Zhak Atali, Lionel Zhospen
(Nga letra e Ismail Kadarese drejtuar Attalise dhe Zhospen)
Zotit Zhak Attali, drejtor i BERD -LONDER
I dashur Zhak,
Se pari desha te te falenderoj per mikpritjen tende ne Londer si dhe per kujdesin per ta bere udhetimin bashke. Ishte nje kenaqesi per mua dhe per time shoqe te merrnim pjese ne ceremonite e hapjes se Bankes europiane qe do te drejtosh ti. Eshte thene shpesh e me te drejte se kjo banke eshte nje institucion unikal ne boten e sotme. Ne vazhdim te kesaj pune, une do te shtoja se asnje banke tjeter ne bote nuk ka zgjuar kaq shume popuj sa kjo. Por une nuk do te isha i sinqerte, neqoftese nuk do te pohoja se gjate ketyre ceremonive madheshtore e kam ndier veten teper te trishtuar. Arsyen ti e merr me mend: vendi im ishte i vetmi qe nuk merrte pjese ne kete feste. Une e kuptova mire ate cka me shpjegove gjate udhetimit tone te nates me avion per ne Londer. I bindur per dobine e presionit ndaj nje vendi, kur ky presion behet ne emer te demokratizimit dhe per te miren e njerezve, une bera ate qe duhej bere dhe mendoj se rezultatet kane qene qysh tani te mira. Mendimet e mira per te ardhmen e vendit tim, per domosdoshmerine e shkaterrimit te plote te diktatures, te crrenjosjes per jete te doktrines markiste - leniniste, te vendosjes te demokracise se vertete e te kthimit te Shqiperise ne nje vend eruopiano-perendimor, i kam shpallur qarte kudo. Por une asnjehere nuk kam ngaterruar diktaturen komuniste me kombin shqiptar dhe gjithmone kam qene kunder qe kombi shqiptar te paguaje per shkak te saj. Kam frike nderkaq se disa here kjo ngaterrese eshte bere, madje ndoshta ka qene edhe komode per te justifikuar nje fare indiference ndaj ketij populli. Lidhur me kete, desha te them se disa nga vendet, perfaqesuesit e se cileve i pashe te vertiten tere ngazellim ne tryezat e asaj feste, nuk ishin aspak modele te demokracise. Megjithate e per cudi, mekatet u jane falur njefaresoj. Ndoshta une gjykoj ne menyre subjektive per shkak se jam nga ky vend, e gjithashtu per shkak se jam shkrimtar. Une nuk e njoh strategjine globale, rruget qe cojne drejt evropes se neserme, projektet, variantet, formulat e mundshme. Por, pavaresisht nga keto, jam i sigurt se si njeri dhe si shkrimtar njoh dicka tjeter, dicka qe eshte shume me e thjeshte e njekohesisht me siperane: logjiken e ekzistences se nje populli. Besoj se edhe ti Zhak, kur cohesh ne oren pese te mengjesit, sic me ke treguar, per te shkruar letersi, ne ate ore te shenjte kur je me afer se kurre prane vetes dhe Zotit, ke nje vizion disi te ndryshem nga ai i disa oreve me pas kur behesh Zhak Attali, president i BERD. Te gjithe ne, ne nje menyre ose ne nje tjeter, e pesojme kete ndryshim gjate diteve tona. Por une jam i sigurte qe ti hyn tek njerezit tek te cilet vizioni mengjezor eshte jo fort i larget nga ai tjetri, i perditshmi. Keshtu pra, une po i drejtohem bashkerisht Attalise president, e Zhakut njeri: Nje popull nder me te vjetrit e Evropes, bashkemoshatar me greket e vjeter, martir, i varfet dhe i heshtur, ndodhet perballe rrezikut te shkaterrimit ekonomik e moral. Per Londren ky komb ka nje kujtim te hidhur (ne fillimi te shekullit, pikerisht atje, gjate nje konference, ai u nda ne dysh). Shpresoj se ne mbarim te shekullit, Londres i jepet rasti ti ktheje pakez gezim. Shpresoj si ti Zhak do te besh dicka per kete. Une e di se do ose nuk do ti, emri yt permendet tani ne shume kancelari, duke zgjuar mirenjohje te nje pale e ndoshta qefmbetje tek te tjeret. Meqenese administrata e vendit tim ishte e vetmja qe mungonte ne Londer, kam te drejte te them se ne rastin e shqiptareve, emri yt ka te beje jo me shtetin, por me popullin shqiptar. e kjo eshte nje gje fare e vecante, Zhak, kujtesa e nje populli. Duke te uruar suksese ne punen tende te re.
I yti, Ismail Kadare
Paris, 14 maj 1991
-----------------------------
Zotit Lionel Zhospin, minister i Arsimit, Paris
Zoti minister,
Duke u njohur rastesisht me udhezimet per pranimin e grades se dyte te Bakaloreatit (Instrucion pour le preinscription au Baccalaureat du second degre) sesioni 1991 ne rubriken 11, zgjedhja e gjuheve te huaja qe mund te japesh ne provim (choix des epreuves des langues etrangers pour presenter au Bac), me ka habitur dhe njekohesisht me ka shokuar teper fakti qe midis 53 gjuheve te botes, qe figurojne ne liste eshte perjashtuar vetem njera nga gjuhet europiane: gjuha shqipe.
Nuk eshte hera e pare qe per arsye te ndryshme, ndaj kultures, letersise dhe gjuhes shqipe jane bere atentate nga me te shemtuarat, por kam besuar se atentate te tilla i perkasin te kaluares e sidomos ato nuk mund te kishin vend ne nje shtet si Franca. Per fat te keq, lista qe kam perpara eshte deshperuese. Ne kete renditje gjuhesh qe quhen te vlefshme per nxenesin francez e ku nuk mungojne gjuhet amharike, bambara, haoussa, kinyareanda, lingala, madingul, tamoui eoloff, peulh etj. Per te permendur vetem disa prej tyre, eshte perjashtuar vetem gjuha e shqiptareve, e nje prej popujve me te vjeter te evropes, letersia e te cileve eshte sot nje nder me te njohurat e kontinentit. Une nuk i marr dot me mend motivet e nje racizmi te tille te ushtruar vetem ndaj nje vendi. Ai tingellon keshtu sidomos sot, ne kohen qe flitet aq shume per respektin ndaj identitetit te kombeve dhe per diversitetin kulturor te tyre si nje pasuri e thesarit shpirteror europian. Do te doja te besoja se eshte me teper nje ceshtje inkompetence e specialisteve se sa qendrimi te ndergjegjshem. Nuk e quaj te tepert nderkaq tju kujtoj, zoti minister se gjuha e shqiptareve, pervec letersise orale mijevjecare, eshte e deshmuar dhe e stabilizuar si gjuhe e shkruar afersisht ne nje kohe me gjermanishten, pas botimit te saj, te pare me 1555, qe eshte nje perkthim ne shqip i Bibles. Deshiroj te shtoj gjithashtu se ka me shume se 300 vjet qe kjo gjuhe, e vetmja pasardhese e ilirishtes, ka terhequr vemendjen e gjuhetareve me te shquar te botes, si Gotfried Liebnic, Johan Thunman, Jakob Fallmerayer, Franc Bopp, etj. Qe i kane kushtuar asaj studimet dhe nganjehere libra te tere. Ajo vazhdon te terheqe sot vemendjen e gjuhetareve, te letrareve, te studiusve e te albanologeve ne te gjitha anet e globit, dhe katedrat per studimin e saj ekzistojne ne universitet me te vjeter te botes, duke perfshire ketu edhe Universitetin e Sorbones.
Shpresoj Zoti Minister, se ju do te gjeni nje menyre per te ndikuar per korrigjimin e nje gjendjeje teper te papelqyeshme per gjuhen e popullit qe ka vuajtur me shume nga te gjithe nga izolimi ne kete shekull.
Pranoni zoti minister sigurine e konsiderates sime te larte.
I yti, Ismail Kadare
Paris, 14 shtator 1991
Haracet e diktatures
Ne dy letrat e mesiperme, shkruar ne pranvere dhe vjeshte te vitit 1991, shkrimtari Ismail Kadare, i larguar prej nje viti nga atdheu drejt Fances, iu drejtohet i shqetesuar dy autoriteteve te larta perendimore, drejtorit te Bankes evropiane, Zhak Attali, dhe ministrit francez te Arsimit, Lionel Jospin. Dy jane problemet qe ngre shkrimtari, te cilat lidhen drejteperdrejt me fenomenin e mospranimit zyrtar te faktorit shqiptar, me ne i fund i lire, i sapodale nga diktatura komuniste, ne proceset demokratike perendimore. Ne letren drejtuar Atalise, Kadare apelon per perjashtimin e Shqiperise nga ceremonia e Bankes evropiane, kohe kur shume popuj kishin varur shpresat. Ndersa ne letren drejtuar ish - ministrit te Arsimit Jospin, shkrimtari shqiptar prek ate qe ndodhi ne vitin 1991, kur Ministria franceze e Arsimit, ne listen e 53 gjuheve te botes qe jane te vlefshme per nxenesin francez, nuk figuron vetem njera nga gjuhet europiane, gjuha shqipe. Me botimin e ketyre dy letrave per here te pare Kadare shenon me ngulm 12 vjet para se populli shqiptar nuk ka perse te paguaje haracet e diktatures dhe se Perendimi nuk ka perse ngaterron ceshtjet e kombit dhe integrimin e tij ne Evrope, me ish - te kaluaren e regjimit komunist ne Shqiperi. eshte kjo nje vetedije qytetare e perhershme e shkrimtarit te madh per te thene fjalen e vet me peshe, me shume qytetari dha pa kurrfare nacionalizmi.
Kadare i shkruan Zhak Shirak
Ismail Kadare, leter presidentit Shirak
Pengjet kosovare, racizem i ri
Shkrimtari i shquar, Ismail Kadare, nepermjet nje letre derguar, Presidentit francez Zhak Shirak, ka kerkuar ndihmen e zyrtarit te Larte ne zgjidhjen e ceshtjes se te burgosurve politike shqiptare, qe mbahen ende ne burgjet ne Jugosllavi. Shkrimtari i madh, thote se shkak per riperseritjen e kesaj kerkese u be deshmia e shqiptarit me emrin Besim Zymberi, qe arriti te dale nga burgu i Mitrovices se Sremit, ne Serbi. Kete deshmi, thote Kadare, ma ka drejtuar boterisht mua si shkrimtar, bashke me thirrjen deshperuese qe tia bej te njohur publikut europian dhe mundesisht atij boteror. Une, nje peng shqiptar ne nje kamp serb te perqendrimit ju kerkoj ndricimin e nje deshmie per nje ankth qe mbahet i fshehte nga institucionet e fuqishme nderkombetare, fillon letren-deshmi Besim Zyberi, duke e perfunduar ate me Ne, pengjet shqiptare, jemi hebrejte e fundit qe mbahemi ne kampet hitleriane te Milloshevicit, edhe pas renies se tij... Dhe te gjithe bejne sikur nuk na shohin!!! Ismail Kadare, ne letren drejtuar Presidentit francez Shirak, duke perfshire deshmine e shqiptarit te posa-liruar shprehet: Zoti Presdient ky eshte thelbi i ceshtjes: Ne kontinentin tone europian, te kesaj hapesire perendimore, qe eshte ne balle te luftes per nje bote te re demokratike e morale, ka nje vend me emrin Jugosllavi, ku mbahen ende njerez te vene ne pranga, per shkak te ideve te lirise. Dhe ky vend pretendon te quhet demokratik, dhe ketij vendi i hapen cdo dite dyert gjithkund, pa u kujtuar kush ta detyroje te heqe dore nga kjo mizori. E kuptoj fare mire se cdo te thote te mos kapercehet masa e gjerave, e kuptoj sidomos se bota e sotme ka probleme te tjera dramatike dhe nuk mund ti lejoje vetes luksin per tiu kthyer e rikthyer halleve te nje populli, qofte edhe kur ky popull ka arsye. Jam i ndergjegjshem pra, per te gjitha keto, e megjithate dicka tronditese me shtyu te kapercej kete arsyetim e tju drejtohem publikisht me kete leter, i shkruan Kadare Presidentit francez. Shkrimtari i madh, thote se ndryshe nga ctrumbeton propaganda antishqiptare populli shqiptar eshte teper i duruar dhe i matur ne kerkesat e tij, dhe per te vertetuar kete fakt ai jep deshmine e shqiptarit besim Zyberi i cili shkruan: Me 10 qershor 1999, fill pas Marreveshjes se Kumanoves, qe i dha fund konfliktit midis NATO-s dhe Milloshevicit, rreth 1 milion shqiptaret e Kosoves u turren te kthehen ne token e tyre, prej nga ishin shperngulur mizorisht. Po ate dite, me 10 qershor 1999, trupat serbe, duke u larguar nga Kosova rrembyen 2050 shqiptare per ti marre me vete e per ti lidhur me hekura ne burgjet e tyre. Cdo burgim pa faj eshte nje tragjedi, por te burgosesh diten e lirise, tragjedia eshte e dyfishte, e dhjetefishte. Njeriu qe me letren e tij me ka shtyre tju drejtohem Ju eshte nje nga personazhet e kesaj tragjedie. Me te drejte ai ben pyetjen: Si eshte e mundur qe Kryqi i Kuq Nderkombetar, Komisariati i Larte per te Drejtat e Njeriut ne OKB, Keshilli i Europes (Komiteti kunder tortures) te jene kaq shperfilles per pengjet shqitpare? A do te ndodhte keshtu ne qofte se keta pengje do te ishin amerikane, gjermane apo franceze? Si eshte e mundur qe presidenti i shpallur demokrat, Kostunica, e aq me teper me profesion jurist, te tregoje te njejten pandjeshmeri, te njejten egersi e racizem si Milloshevici ndaj te burgosurve shqiptare? Se fundi si eshte e mundur qe askush nuk e qorton per kete gje?, shprehet Kadare. Pavaresisht se cmund te keni degjuar per mbrapeshtite dhe gabimet e shqiptareve, une me pergjegjesi te plote Ju perseris se ky eshte nje popull teper i duruar dhe aspak ankimtar. Duke iu referuar letres nga burgu, po Ju kujtoj bombardimin prej avioneve te NATO-s te burgut famekeq te Dubraves ne Jugosllavi, ku ishin mbyllur qindra shqiptare. Me qindra ishin te vraret e te plagosurit. Sikur te mos majftonte ky tmerr, shhqiptaret duhej te duronin talljet cinike te rojeve serbe. Po prisni lirine prej NATO-s? Ja, cju erdhi prej saj! Cfare ka ndodhur ne te vertete, askush nuk e tregon. Si eshte e mundur qe qindra shqiptare te tjere u vrane prej clirimtareve te tyre, ne rrethana misterioze? Si ndodhte qe rojet serbe largoheshin gjithmone perpara bombardimit, kurse te burgosurit shqiptare mbeteshin nen meshiren e fatit, shpesh here te lidhur ne pranga? Cloder makabre dhe e pashpirt eshte luajtur nen kurriz te tyre prej zbulimit serb dhe agjenteve te tyre ne organizmat europiane? Loja makabre u perserit disa here. E megjithate, zoti President, besoj se nuk keni degjuar ndonjehere prej popullit shqiptar as ankime, as protesta, as mitingje per kete tmerr. Populli shqitpar, duke qene mirenjohes ndaj Perendimit qe po i sillte lirine, e uli koken, as mallkoi, as uleriu kunder avioneve perendimore, por ne heshtje e rezinjacion varrosi viktimat e tij. Keshtu ndodhi ne pranveren e vitit 1999, por keshtu nuk mund te vazhdoje me. Pasi e ke shtypur dhe masakruar nje popull per vite te tera, pasi i ke shkuar ne thike se paku 1000 foshnja nen 5 vjec, sic e ka pohuar vete shtypi serb (gazetari Filipovic ne gazeten “Le Monde” e “Liberation”), pasi i ke perdhunuar qindra vajza e gra te reja, se fundi pasi i ke shperngulur barbarisht rreth 1 milion njerez, te vazhdosh prape ta provokosh, ta fyesh, te tallesh me tragjedine e tij, tia mohosh martirizimin, ta shtysh drejt deshperimit dhe akteve qe pjell deshperimi, kjo zoti President eshte e papranueshme per cdo ligj te njerezimit. Mbajtja e te burgosurve politike shqiptare ne Jugosllavi ben pjese ne strategjine e provokimit sistematik, strategji e perpunuar me cinizem vite me rradhe. Me ane te ketij provokacioni synohet qe shqiptaret te bejne gabime, ne menyre qe te justifikohet pastaj goditja kunder tyre. Kjo loje ka vite qe vazhdon ne Ballkan. Ju e dini zoti President se nuk eshte hera e pare qe une kam ngritur perpara jush ceshtjen e te burgosurve politike shqiptare. Nuk e di ne qofte se gjate vizites tuaj ne Beograd u fol per kete ceshtje. Eshte shqetesuese qe ndaj popullit shqiptar lejohen gjera qe tashme jane te tejkaluara dhe qe nuk lejohen kunder asnje populli tjeter ne Europe. Kjo tregon se nje racizem i ri po lind ne kontinent. Ideja e Europes, realiteti i saj, nuk mund te bashkejetojne perbri asnje lloj racizmi. Ndergjegja europiane nuk mund te jete e qete me kete njolle brenda saj. Liria e Europes nuk mund te jete e plote pa lirine e popujve qe se paku perfshihen brenda kufijve te kontinentit. Per kete hall te madh te popullit tim, e sidomos per tragjedine e pengjeve te tij, qe ishte dhe shtysa e kesaj letre, une ju drejtova juve, zoti President. Franca aq shume e degjuar si ne Shqiperi, si ne Jugosllavi, e ka ne dore te ndermarre nje aksion te ngutshem per keta njerez te lidhur ne hekura, oret e te cileve jane teper te gjata, sic jane oret e roberise. Ju drejtohem me shprese se ju do ta beni kete zoti President, me shprese se ky do te jete fillimi i nje aksioni me te gjere per kthjellimin e atmosferes se renduar te krejt gadishullit te vuajtur ballkanik perfundon Ismail Kadare, letren drejtuar Presidentit Francez, Zhak Shirak.
Leterkembimi: Poradeci - Kadare
Mozaiku i zymte i poetit elitar
Nga Ismail Kadare
Gjate sistemimit te arkivit vetjak, per gezimin tim te madh, gjeta midis doreshkrimeve, dy nga letrat e Lasgush Poradecit. I kam kujtuar te humbura, pas ikjes ne France ne vitin 1990, ashtu sic kam menduar per nje pjese te doreshkrimeve, hamendje e natyrshme per nje arkiv qe pasi u sekuestrua, ka kaluar, sic dihet, nga zyrat e Prokurorise ne ato te Gjykates, per te perfunduar per fat te mire ne Arkivin e Shtetit.
Me sa jam ne dijeni, Lasgush Poradeci, me i madhi poet i gjalle i Shqiperise, gjate kohes se diktatures komuniste, ka lene pak letra te datuara ne kete kohe. Poet i rralle ne historine e letersise boterore, te cilit i ra fati tragjik qe, duke qene ende gjalle, te perjetoje vdekjen e tij ne kuptimin e plote te fjales, Lasgush Poradeci, per nje kohe te gjate do te vere ne skajim te veshtire ndergjegjen e kombit te vet. Menjanimi nga jeta dhe lenia ne harrese te plote e poetit, i cili do t'i bente nder cdo letersie evropiane, ka qene nje nga mizorite me te medha te epokes.
Keto dy letra jane vetem nje copez nga mozaiku i zymte qe deshmon se si poeti me elitar i letrave shqipe, ai qe e kishte shpallur veten Zog i qiejve, do te detyrohej te ecte neper baltrat e burokracise komuniste, te trokiste ne zyrat e saj shterpa, t'u kerkonte nje shkrese a nje telegram nepunesve koketrashe e cinike, qe ngazelleheshin ngaqe e kishin ne dore e mund ta benin te vuante.
Letrat qe po botohen sot jane te dyja te vitit 1978. Kishin kaluar dy vjet qysh nga nje perpjekje e deshtuar per t'i dhene Poradecit statusin e shkrimtarit profesionist, gje qe praktikisht do te lejonte ribotimin, me fjale te tjera, rikthimin e tij ne jete. Ana tjeter e problemit do te ishte lehtesimi i halleve te tij te perditshme. Duke u prere cdo shprese per ceshtjen madhore, ate te lejimit te krijimtarise se tij, mbeti problemi i veshtiresive te jetes. Sic shihet qarte nga dy letrat e poetit, regjimi dinte te denonte edhe ne menyra te tjera. Duke mos u mjaftuar me krimin e pare, ndalimin e vepres, shteti komunist vazhdonte te torturonte poetin pa buje, duke ia helmuar ditet e pleqerise. Ky helmim behej ne menyre cinike: me veshin shurdh, me mosdegjimin e kerkeses se tij modeste per emerimin e vajzes si mesuese ne Pogradec, me vonesen e nje shkrese, te nje telegrami. Sa shpejt e sa ngutshem mberrinin ne administraten e diktatures letrat denoncuese, shkresat per arrestime, debime, burgime! Dhe sa ngadale shkresat e tjera, sidomos ato qe mund
ta lehtesonin disi jeten njerezore!
Cdo artdashesi e sidomos cdo adhuruesi te poetit te madh, do t'i dhembi ne zemer kur te lexoje keto tekste, kur deshperimi dhe mungesa e shpreses shfaqen ne menyre ciklike, nepermjet nje thatesire frazash, si vijat e reres ne shkretetire. Eshte bota e dhunshme e burokracise, e kunderta e krejt e botes se poetit, qe, duke e detyruar te bjere ne meshiren e saj, hakmerret me poetin per qiellsine e tij. Nje analize e thjeshte e tekstit e jep kete dhunim. Ne me pak se dy faqe gjenden me shume se 50 fjale e terma administrative: 10 here fjala ministria, 11 here emerim, 7 here telegram (zyrtar), 6 here Komitet ekzekutiv, 6 here Kuader ose shef kuadri, 4 here dosje, pervec fjaleve transferim, administrate, pasaportizim, dokument, shkrese zyrtare kompetence etj. Pasioni per t'u ulur koken shkrimtareve e poeteve ka qene i njohur, jo vetem ne te gjithe regjimet totalitare, por edhe ne sistemet e te menduarit qe kane lidhje me to. Keto sisteme te menduari vazhdojne ende te jetojne edhe kur regjimet bien. Sic u tha pak me lart, eksperimenti shqiptar me Lasgush Poradecin shkoi edhe me larg. Regjimi u perpoq dhe ne njefare menyre ia arriti, qe ta vdiste per se gjalli me te madhin poet te vendit. Ne kete kah letrat e tij te rralla e te ftohta qysh ne ate kohe dukej sikur vinin qe poshte pllakes se mermerte te varrit.
Tirane, nentor 2002
-----------------------
Letra e pare
Merr: Ismail Kadare
Pogradec, 8 korrik 1978
I dashur Kadare,
Nuk di c'u be me emerimin e cupes sime (Kostandina Gusho) si Mesonjese ne Pogradec pasi u fjalosme ne Tirane me 25 maj. Ne mbrojtjen e Diplomes ne letersi ajo mori noten 9. Pas deshires sime, e cila eshte nje nevoje imja e madhe (fort shume e madhe sic te fola ne Tirane), me gezove dhe mora nje kuraje qe ne deshperimin tim me the pernjeheresh do t'i thuash Ministrit. Mora kuraje meqe une ketu ne Pogradec ku ri per shendet ne shtepi te babajt ku kam lindur jam i vetem pa asnjeri familjeje dhe pa asnje sherbim prej asnjeriu. Merre me ment sa keq, ne c'nevoje te madhe jam, fort shume te madhe jam. Ketu ne Pogradec Mesonjesja e letersise Ana Jovan duke i vdekur bashkeshorti u transferua me kerkesen e saj per ne Shkoder ku ka prinderit shkodrane. Posti i Ana-s si Mesonjese letersie mbeti ne Pogradec vakant. Lutem fole ku duhet, qe te destinohet per Kostandinen ky post vakant, duke u emeruar ajo provizorisht Mesonjese per ne Pogradec pa ia hequr pasaportizimin prej Tirane- ashtu sic eshte praktika e administrates, sikunder praktikisht qe dergohen provizorisht, qe transferohen provizorisht nepunesit per ne tjeter vend, per ne tjeter post pa jua hequr pasaportizimin prej vendit origjinar, prej postit origjinar. Shtoj se ketu ne Komitetin ekzekutiv Kryetari (qe vendos per transferimet) me pranoi me gatishmeri per deshiren dhe nevojen time, dhe pret pa kundershtim - Shkresen e Ministrise.
Te fala edhe te perqafoj
Lasgushi
Poradec, 1 Shtator 1978
---------------
Letra e dyte
I dashur Kadare,
Sot ne mengjes me 1 Shtator vajta ne Komitetin ekz., pyeta Shefin e Kuadrit te Aresimit, Nella Cobanin: pse nuk m'a emeruat cupen ne Mbledhjen e caktimit te Kuadrit, kur se me kini pritur gjer me sot kaq mire, me kini thene se do t'a emeroni edhe ne nje vend sa me te mire?. Shefi i Kuadrit me tha: Ne mbledhjen e djeshme muarme ne shqyrtim me pare emerimin e cupes suaj, por me qene se s'kishin ndonje Shkrese ose ndonje Telegram nga ana e Ministrise se Aresimit, ndonje Dokument nga ana e Ministrise mbi te cilin te
bazohemi per emerimin - nuk mundim te vendosim per emerimin. Po te na beje Ministria qofte edhe nje telegram qe: emeroj aty ne Pogradec si Mesonjese vajzen e Lasgush Poradecit, neve e emerojme menjehere duke patur ku bazohemi ne nje Shkrese zyrtare, ne nje dokument zyrtar, sepse edhe telegrami eshte per neve nje baze zyrtare, nje Shkrese zyrtare, nje dokument zyrtar. Ne s'kemi ketu ne Komitet kompetence qe te bejme asnje emerim pa urdherin e Ministrise se Aresimit. Keshtu me tha, Kadare, sot ne mengjes me 1 Shtator Shefi i Kuadrit te aresimit. Lutem, le te beje Ministria nje telegram - telegram sa me urgjent per emerimin e cupes sime, Konstandina Gusho, si Mesonjese ne Pogradec, le t'a beje Telegramin sa me urgjentisht, meqe shkollat sot me 1 Shtator filluan, dhe mua ketu ne Kuader, sot me thane qe i kane ruajtur cupes sime nje vend vakant, vend te krijuar duke nxjerre ne prituni, me te drejte rroge, nje Mesues shume te merituar po qe vuan prej vitesh nga nervat e tronditura gjate sherbimit te tij ushtarak nenedetesor. Une po perseris, qe, me pare se nga cdo gje tjeter, Ministria te dergoje ketu nje telegram, ne mbeshtetjen e te cilit Kuadri i Pogradecit te mund te beje pa vonese emerimin. Pastaj, pas dergimit te telegramit, Ministria le te kerkoje Dosjen e studentes se diplomuar Kostandina Gusho ne Seksionin e aresimit te komitetit ekz. te Tiranes, per t'a derguar Ministria Dosjen ketu ne Pogradec; ose, ne qofte se Dosja dergohet prej vete Seksionit te Aresimit te Komitetit ekz. te Tiranes, le t'a dergoje ketu Dosjen Komiteti ekz. i Tiranes. Une, i dashur Ismail, po e dergoj cupen ne Tirane ne daten 2 Shtator, dite e Djele, ka kete leter, per t'jua dhene juve cupa letren ne dore qe sot te Djelen me keto shpjegime te hollesishme nga ana ime, shpjegime te cilat edhe nuk jane te nevojshme pas fjalimeve tona ketu ne Pogradec, vec se ato jane shprehje e shqetesimit tim, e shqetesimit tim te madh si edhe e shpreses sime te madhe (shpreses absolute) per emerimin e cupes pas nderhyrjes sate kaq miredashese per mua.
Me dashuri dhe mirenjohje te perqafon
Lasgushi
“Te fitosh luften, te humbesh paqen”, interviste ne Le Monde
Nga Ismail Kadare
Marr nga gazeta Le Monde, 14 dhjetor 1999 Ref. E. B.
Me 23 nentor ne Kosove ra bora e pare. Sipas mendesise se popujve te gadishullit, ajo eshte ogur i mire dhe i paqeson njerezit. Kete here ndodh e kunderta. Shume prej njerzve jane ende pa strehe dhe kane ftohte. Debora, dikur e pritur me gezim, tani i egerson.
Ne shtyp perhere e me teper flitet per hakmarrjen shqiptare kunder serbeve. Kur eshte fjala per krime kunder njerzimit, per popuj qe derdhin gjak per revansh ose hakmarrje, qe shoqerohet me mort, jemi te detyruar te jemi serioze gjer ne fund. Sidomos kur eshte fjala per popuj, qe sapo kan dale nga nje tmerr.
A ka hakmarrje shqiptare ne Kosove? Pa dyshim qe po. A duhet denuar kjo hakmarrje? Absolutisht duhet denuar. A duhet nderprer? Pa asnj mdyshje, po.
Nje pyetje themelore, nderkaq, behet kudo ne Kosove: njerezit qe bejne zhurme per hakmarrje shqiptare, a duan sinqerisht qe ajo te pushoje, apo jane te interesuar per te kunderten? Nje pjese mendojne me te drejte se vete zhurma spektakolare, shpesh provokative, ben pjese ne mekanizmin nxites te kesaj hakmarrjeje. Me fjale te tjera, Kosova per shumkend eshte me interesante me vrasje dhe gjak, sesa pa to.
Ky dyshim i mesiprm vjen nga nje sere faktoresh: mungesa e paanesise ne
informacion, fshehja e nje pjese te se vertetes, se fundi, mashtrimi i trashe dhe cinik.
Porsa jam kthyer nga Kosova, pas nje qendrimi njejavor. Shume gjera ishin me mirse 'mendohet, te tjera me keq. Lidhur me dhunen shqiptare kunder serbve dhe ciganve: vrasje, djegie shtepish, fyerje, ajo s'mund t mohohet. Ajo qe nuk thuhet eshte gjysma tjeter e se vertetes: vrasja e shqiptarve vazhdon. Madje numri i shqiptarve te vrare ne kete periudhe eshte njehere e gjysme me i larte se ai i serbve.
Cka eshte e padurueshme ne kete rast, eshte cinizmi i shprehur andej-kendej se, pas gjithe asaj ploje kunder shqiptarve, gjaku i ketij populli eshte tashme dcika banale dhe pa interes. Me interes eshte gjaku tjeter.
Te kthehemi tek hakmarrja shqiptare. Perpara se te flasim per te, duhet t'i pergjigjemi qarte dy pyetjeve themelore: E para: n c'permase eshte kjo hakmarrje ne krahasim me krimet serbe? E dyta: a e denojne shqiptaret ate? Per pyetjen e pare, eshte e qarte per gjith boten, se nuk ka krahasim midis krimeve serbe dhe pergjigjes shqiptare. Per pyetjen e dyte, mund te thuhet me pergjegjesi te plote, se jo vetem intelektualet, filozofet, shkrimtaret, por shumica derrmuese e popullit shqiptar e refuzon dhe e denon hakmarrjen kunder serbeve. Ne te gjitha intervistat qe autori i ketyre radheve ka dhene ne shtypin, radiot dhe TV gjate qendrimit njejavor ne Kosove, kur e ka denuar pa kurrfare rezerve kete hakmarrje dhe ka bere thirrje per nderprerjen e saj, ka gjetur mirkuptim te plote gjithkund. Eshte thene qarte, se hakmarrja shqiptare eshte krejt e papranueshme nga morali njerezor universal dhe krejt e demshme per interesat e Kosoves, eshte theksuar se hakmarrja e dobson moralisht nje popull, se ajo s'mund te jete vec karikatura e mjere e nje revanshi, se, se fundi, ne rast te kryerjes se saj te plote, ajo do te bente qe shqiptaret te kembenin rolet me kriminelet serbe, pra do te meritonin gjithashtu emrin kriminel.
Ky mesazh eshte kuptuar drejt jo vetem nga intelektualet e nga lideret politike, por nga pjestart e atyre familjeve qe kane marre goditje te tmerrshme prej krimit, si familja e Jasharve ne Drenic, ajo qe humbi 22 antare te fisit brenda nje dite, nga te tjere, qe kan pasur femije te vrare e motra te perdhunuara, nga shumica e atyre qe ky dimer po i gjen pa shtepi e pa pullaz.
Ky qendrim ndaj krimit, mendoj, se eshte nje nyje themelore qe lidhet me fatin e Kosoves dhe te krejt Ballkanit sot. Ka dy qendrime nderkaq krejetsisht te kunderta: ndersa shqiptart e denojne dhunen e ushtruar ndaj serbeve, ndonse ajo eshte e pakrahasueshme me ate te pales tjeter, ende asnje ze nuk eshte ngritur ende sot ne Serbi, per te denuar krimet kunder shqiptareve. Heshtin intelektualet, heshtin filozofet, shkrimtaret; hesht ne menyre te turpshme e ashtuquajtura opozita serbe.
Ky eshte nje test themelor, qe nuk mund te anashkalohet. Ne kete denim ose mosdenim te krimit qendron guri themeltar i Ballkanit te neserm. Ketu s'mund te kete as verbri, as shurdheri. Ketu provohet morali i te dy paleve e, bashke me te, morali i gjith atyre qe jane perzier ne kete ceshtje, tashme planetare. Ketu nis ose ketu permbyset ne humnere qyteterimi i ri, i synuar, i Ballkanit, evropianizimi i tij.
Kohet e fundit, propaganda serbe e, bashke me te, miqte e tyre, kan nisur nje fushate per te kthyer permbys te verteten e asaj qe ndodhi ne Kosove. Kjo deshire per revizionim pas do hetakombe eshte tashme e njohur. Ajo verteton tezen e njohur, se cdo krim i permasave te medha ka dy ane: armaten e krimineleve qe e kryejne dhe armaten e krimineleve imorale qe e mbeshtesin dhe i behen avokat mbrojtes me pas. Krimi antisemit eshte vertetimi me i sakte i kesaj dukurie te trishtueshme.
Ne Kosove po ndodh e njejta gje. Armata e atyre qe ngjyen duart me gjak eshte perkohesisht ne pushim. Armata tjeter, ajo qe e ka ndergjegjen te njollosur, vepron si ne ethe. Kjo e dyta, eshte me e rrezikshme, sepse, ndersa e para qellon qe shpartallohet fizikisht, e dyta mbetet.
Postkrimi ne Kosov mbeshtetet nga rrymat shoviniste te vellezerve ortodokse sllave. Nga nostalgjiket e Rusise sovjetike (250 spiunet e KGB-s ruse ne Itali, ata qe ulrinin me fort kunder NATO-s, ne mbrojtje te Serbise, jane nje pjese e deshmise). Ai mbeshtetet nga kompromiset e panevojshme, nga perkdheljet, nga kujtesa e shkurter, se fundi, nga zhgani i dezinformatoreve profesioniste, qofshin diplomate, gazetare apo inspektore te OKB-s.
Loja cinike me shifrat e viktimave shqiptare, ajo loje qe kryhet mu ne hunde te OKB-se, pasohet nga kembengulja se nje pjese te shqiptarve i paska vrare UCK-ja, per te arritur te gjetja e fundit groteske, se, disa nga krimet, jane porositur nga Franca.
Fjala e urte i mbyturi kapet pas flokut te vet, ne rastin e regjimit serb, gjen kuptimin e saj te plote: ky regjim ka shprese ne mashtrimin publik, ne perversitetin njerezor, ne kujtesen e shkurter, ne mendjelehtesine njerezore.
Nje nder shpresat e tyre eshte qe opinioni politik te lodhet me Kosoven, me fjale te tjera, qe Kosova te dal nga moda. Kete shprehje e kam degjuar dhjete vjet me pare, ne nje zyre, qe ishte vetem kater hapa larg zyres se Presidentit te Frances. Pyetjes sime se perse nuk fliste askush per shqiptaret e Kosovs, nderkohe qe atje kishte nisur tmerri, nje miku im, me sinqeritet, m'u pergjigj: Fatkeqesisht, Shqiperia nuk eshte ne mode! Ne ate kohe ishte ne mode Rumania.
E kujtova kete ngjarje pa kurrfare mllefi. Ka qene dhe vazhdon te jete nje e vertete, per te cilen eshte veshtire te fajesohet vetem nje shtet, nje shoqeri apo nje kulture. Ben pjese ne boten tone, ne ate qytetrim njerezor qe ne kemi padurimin ta shohim te perkryer e, ajo (perkryerja, sh. red.), eshte shume larg. Kosoves iu deshen 10 vjet qe te vinte ne mode, Timori Lindor u ndihmua, me sa duket, prej Kosoves, ceceneve iu desh te shfarrosen nje e treta e popullsise prej egersise ruse e ende fati i tyre s'dihet, kurse Tibeti i larget do te prese, me sa duket, ende shume kohe pas mjegulles se Himalajeve.
Eshte e trishtuar padyshim, qe fati i popujve te shtjellet keshtu, si
koleksionet e pranveres apo te dimrit. Por ky eshte nje realitet, per te cilin
njerezimi mbare duhet te pergjigjet. Ndaj, kur ne kete realitet planetar ka korrigjime te medha, te tille si ajo qe solli Kosova, ky korregjim duhet te merret ne mbrojtje.
Kosova sot eshte nje hapesire ku qyteterimi evropian e ai boteror goditet ose mbrohet. Kjo mbrojtje nuk mund te behet vetem me shpallje parimesh, me fraza, deklarata e, aq me pak dezinformime. Ajo duhet te behet cdo dite e, sidomos te behet aty, ne Kosove, ne token ku nje popull i tere u vu perpara zgjedhjes: te shperngulet ose t varroset.
Te kthehemi te hakmarrja shqiptare. eshte padyshim bumerangu me i rrezikshm kunder shqiptareve. Sado gjaknxehte te jete nje popull, vjen nje ore qe e kupton aktin vetvrases. Duke qene e rrezikshme per shqiptaret kjo hakmarrje nderkaq eshte nje thesar i vertet per regjimin serb. Ky nuk eshte perfundimi logjik i nje arsyetimi, eshte nje e vertete qe shpaloset cdo dite ne Kosove. Hakmarrja shqiptare eshte ne interes te regjimit serb. Si e tille, ajo nxitet sistematikisht prej tij. Ja disa nga nxitjet:
Mijera te burgosurit shqiptare qe mbahen peng ne Serbi. Merret me mend sesi, mijera familje shqiptare, pasi pesuan tmerret qe dihen, tani duhet t jetojn me kete ankth.
Mitrovica, ky provokacion i perditshm, ku paramilitaret dhe kriminelet serbe, te grumbulluar rrezikshm, kercenojne prape shqiptaret, vendosin prape aparteidin, krenohen me krimet e tyre, tallen me gjakun e viktimave, me grate e perdhunuara, kercenojne se do ta bejne prape te njejten gje. E gjithe kjo ndodh perpara trupave te KFOR-it e te njerzve te OKB-s.
Nder gjith keto provokacione, me i rendi eshte, pa dyshim, mosdenimi i krimit prej pales serbe. Pranimi i krimit dhe denimi i tij eshte kyci qe do te ulte menjehere trysnine mes dy popujve te armiqsuar ne Kosove. Ne te vertet, jo vetm nuk behet kjo, por behet e kunderta. Shembulli
me i qarte per kete eshte raporti i raportuesit te OKB-se, cekut Jiri Dientsbier, ne te cilin, ne menyre te pafalshme, vihet barazimi i plote midis viktimave dhe xhelateve. Presidenti cek Havel, si gjithmone ne balle te mendimit humanist evropian, shfaqi i pari mosaprovimin e tij per kete raport. Ne Kosove, gjithe opinioni ka kohe qe eshte i revoltuar me qendrimet e ketij raportuesi, ka denoncuar lidhjet e tij te shumta e te dyshimta me serbet dhe ka kerkuar largimin e tij nga kjo pune. Zeri i tyre, ashtu si vite me radhe, nuk eshte degjuar. Ky raportues e ka demtuar rende autoritetin e OKB-se ne Kosove me shkrimet e tij. Me 1998, pas masakrimit t familjes Jashari (22 vete te grire barbarisht, qe nga gjyshi 74-vjear, gjer te femijet), Jiri Diensbiert botoi nje artikull ku bente aluzion se familje te tilla nuk jane vec familje mafioze. Ne kete menyre, duke vepruar si nje kallzues (indikator) i policise, ai perligji masakrat e ardhshme te familjeve te tilla te medha. Keshtu, ne mes te prillit 1999, u krye nje nga krimet me te tmerrshme qe ka njohur historia e Ballkanit: zhberja e Muolleve. 53 vet te masakruar, pastaj te djegur me karburant. 24 femije nen moshen 14-vjeare. 10 vajza mbi kete moshe, 12 gra, 2 pleq, 3 burra dhe dy bujtes te panjohur. Per kater muaj rresht, rrekeja e gjakut, dale nga germadhat u pa nga qindra deshmitare. Ajo qe mbeti nga familja e kater vllezerve Muolli ishin dy ene te medha: njera me mbeturina eshtrash te karbonizuara, tjetra me stolite e grave e lodrat e fmijve, te ngjitura njera me tjetrn nga zjarri.
Eshte mire qe Kofi Anan beri mea-culpa-n per Serebenicen, por ajo duhet te shoqerohet me pastrimin e administrats se OKB-se nga njerezit qe e kane perkrahur dhe vazhdojne te perkrahin drejtpresdrejt ose terthorazi krimin.
Asnje popull qe ka pesuar dhune nuk mund te qetesohet, ne qoft se nuk i jepet drejtesi. Shqiptaret s'mund te bejne perjashtim dhe s'ka perse te kerkohet prej tyre te jene engjej, ne nje bote ku ende ka kaq shume egersi.
Kerkimi i drejtesise, pra, denimi i krimit, eshte nje nga trazimet me te medha te njerezimit dhe nje nga bazat e qyteterimit evropian e boteror. Qe nga ferri egjiptiano-grek, ai qe ushqeu tragjedine antike, te ferri danesk e gjer te versioni i tij i fundit TPI (Gjyqi Ndrkombtar i Hages), keto jane makinat e medha te shqyrtimit te ndergjegjes njerezore, pa te cilat njerezimi do te shkonte drejt nje katastrofe te pergjithshme morale. Atyre qe merren sot me Kosoven, atyre qe merren vertet dhe atyre qe bejne sikur merren, duhet t'u behet thirrja: per te fashitur urrejtjen midis popujve nderluftues, pritni burimet e urrejtjes. Kerkoni burimet e tjera, ato te fisnikerise. Ato burime, ndonese perkohesisht te drojtura, jane aty, midis gjithe popujve ballkanas. Vetem kshtu do te ndihmoni, qe ajo pjese e ballkanasve te xhindosur nga e keqja, te fillojn te vijne ne vete.
Per kete Evropa, qe ka marre ne arbitrazh nje pjese te gadishullit, duhet ta shtrije ndikimin e saj kudo. Intelektualet e saj duhet te ndahen nga mahnitjet naive ose kinse naive te tipit: sa te kulturuar jan X ose Y intelektuale serbe, ndonese, po te degjojne emrin shqiptar, shfytyrohen aty per aty. Duhet te jete e qarte per gjithknd, se s'mund te ket njeri te kulturuar, kur shfytyrohet nga emri i nje populli tjeter. Keshtu u jane dukur naiveve te dikurshem nazist, si Geringu e Frankoja, ngaqe adhuronin pikturen e muziken, ndonese shfytyroheshin po te degjonin emrin cifut.
Ne Kosove dhe ne krejt Ballkanin duhet zhbere helmimi i kultures se urrejtjes, per t'u zevendsuar me nje kulture te re. Ajo ndrekaq eshte aty dhe ky nuk eshte nje endrrim.
Vetem gjate javes qe qendrova ne Kosove, pra midis 12 dhe 24 nentorit, isha deshmitar, bashke me dhjetra-mijera njerez, i nje veprimtarie kulturore te ethshme. Nje panair i Librit Shqiptar me 60 shtepi botuese nga Kosova, Shqiperia, Maqedonia, ku u shiten mijera libra, qe nga Bibla e Poetika e Aristotelit, tek tregimet e Xhojsit. Perkujtimi i 100-vjetorit te poetit elitist te viteve '30, Lasgush Poradecit. Hapja e nje qendre kulturore per te rinjte Geto-s art. Se fundi, shfaqja e Hamletit te Shekspirit. Te gjitha keto, brenda 7 ditesh.
Per te gjitha keto, nuk di te kete pasur gjekund ndonje lajm ose reportazh. Kultura e popujve i nervozon shume shtetet e eger, qe behen gati per pushtim. Ajo u prish pune, ndaj ata, perpara se te fillojne shfarosjen e tyre, mohojne kulturn e tyre. Keshtu cecenet, perpara se te sulmoheshin, u paraqiten perpara botes si barbare, si injorante e vetem si bandite. Nderkaq, gazetarja e admirueshme ruse, Zoja Svjetova, ne gazeten Ruskaja misl, dat 11-17 nentor 1999, dshmon per nje tjeter Ceceni, nje Ceceni te fshehur nga syte e opinonit rus dhe boteror. Ne kete vend te vogel kaukazian, Svjetova tregon se ka pasur, gjer dje, institute kulturore e shkencore, theatro, shkolla te larta, bibloteka. Vetem numri i ketyre te fundit ka qene 362. Numri i biblotekave ka qene 362. Te gjitha keto pothuajse jane shkaterruar pas sulmit qyteterues rus.
Sulmi paraprak kunder kultures ka per qellim te pergatis terrenin per shfarosjen qe vjen pas. Me fjale te tjera, t'i thone botes: mos u beni fort merak se po ikin, jane popuj pa vlere. Keshtu shpjegohet zelli per te gjuajtur marrezite qe mund te bejne keta popuj, por asnjehere per te kunderten.
Ethja kulturore sot ne Prishtin deshmon fuqishem se c'etje per jete ka ky popull, ndonse eshte ende ne zi. Kjo etje duhet nderuar. Kjo etje nuk duhet shkelur me kembe me cinizm. Eshte fisnike thirrja drejtuar shqiptareve: pas fitimit te luftes, duhet fituar paqja. Por per kete duhet ndihmuar. Eshte e tmerrshme te vihet re, se per shumekend, Kosova eshte interesante (terheqese) ne radhe te pare me vdekjen e saj. Kjo prapshti duhet te pushoje. Kosova dhe, bashke me te, Ballkani duhet te jene interesant para se gjithash jo me vdekjen, por me jetn e tyre.
Udhe te mbare “Bota Shqiptare”, urim nga Ismail Kadare
Ndonese fjalet qe perdoren ne raste urimesh tingellojne si te detyruara, them me gjithe zemer se nisma juaj mbi hapjen e nje gazete ne gjuhen shqipe per shqiptaret ne Itali, eshte vertet per tu lavderuar. Eshte per tu lavderuar ngaqe eshte e nevojshme. Mungon nje ze qe tu jape shqiptareve dijeni mbi sa ndodh ne Shqiperi e ne bote, mungon nje ze i tyre, qe tu tregoje lajmin dhe pikeveshtrimet ndryshe nga logjika e propagandes qe i rrethon. Ne disa vende, dhe fatkeqesisht nje nga keto vende eshte Italia, deri edhe kur shqiptaret masakroheshin ne Kosove, kam verejtur shenja te nje fushate propagandistike kunder shqiptareve. Natyrisht, vete shqiptaret behen ne disa raste shkas i kesaj propagande pasi ne nuk jemi engjej, kemi gjithe te mirat dhe te keqijat qe ka cdo popull, por sulmin e disahershem antishqiptar ne mediat italiane mund ta quaj te tepruar, imoral. Opinioni publik italian eshte influencuar ne menyre te jashtezakonshme nga kjo propagande dhe kjo u ka shkaktuar italianeve nje humbje ndergjegjeje. Italia ka bere dhune ndaj popullit shqiptar dhe, kur ke bere dhune ndaj nje populli, duhet te tregohesh me i kujdesshem me te. Eshte e dhimbshme ta thuash per Italine, por kjo tregon mungese qyteterimi. Mungeses se qyteterimit mund ti pergjigjesh me qyteterim. Dhe nje gazete ndihmon qe kjo te arrihet.
Mediat perendimore kane kaluar ne disa faza te pasqyrimit te Shqiperise se pasluftes. Faza e shperfilljes, para vitit 1990, ku na kishin fshire edhe nga harta e parashikimit te motit ne emisionet televizive; faza e demonizimit, pas dyndjes se shqiptareve ne perendim, ku dukej sikur gjithe te keqijat e kesaj bote nuk ekzistonin para ardhjes se shqiptareve; dhe faza e muajve te fundit, kur, te informuar, ata zbuluan se shqiptaret ishin nje popull i vuajtur dhe i martirizuar me nje dinjitet dhe bujari te pashembullt. Ka mundesi te vazhdoje serish demonizimi ne media, ka mundesi te zere fill edhe harresa. Nese ju, shqiptaret ne Itali, arrini tu tregoni te tjereve, se ekzistoni, se jeni, ashtu si edhe bashkesite e tjera te huaja ne Itali, kjo do te kontribuoje edhe per te mos rene ne harrese, edhe per te ngritur zerin nese ju godasin pa te drejte. Bota Shqiptare duhet te arrije tu kujtoje edhe vete shqiptareve se ata nuk vijne nga nje vend prej te cilit duhet te turperohen. Edhe ne vete kemi nevoje te zbulojme njeri tjetrin, por duke hapur syte per te mos rene ne budallallekun ballkanas te glorifikimit te kote dhe te pakuptimte. Fjala kyc eshte objektivitet.
Shtypi shqiptar i sotem e kalon objektivitetin ose mungesen e kombtarizmit, dhe kalon ne antishqiptarizem. Per tu bere sa me moderne, disa pseudointelektuale tallen me patriotizmin folklorik shqiptar. Njerez qe vuajne nga komplekset kujtojne se ngrihen mbi vendin e tyre kur i bien me kembe dhe e shajne. Je i lire te mos e duash vendin tend, por jo te tallesh me te vetem ngaqe dikur i perkisje. Nuk kerkohet patriotizem (meqe kjo fjale i acaron disa njerez), por besnikeri ndaj vendit. Besnikeria eshte ndjenja me naturale dhe me e shendetshme e njeriut. Njeriu humbet nese nuk ruan me lidhjet me cfare deri dje ishte jeta e tij. Mund te kete shume njerez qe sapo largohen nga Shqiperia dhe arrijne te krijojne nje jete te re ne dhe te huaj, shkeputen teresisht prej vendit te tyre. Ata njerez nuk arrijne te kuptojne se po humbasin nje pjese te madhe te jetes se tyre, po humbasin identitetin e vet, po shnderrohen ne njerez pa atdhe. Nuk fitojne asgje, vecse humbasin, behen me te zbehte si njerez. Nuk mund te konsiderohemi te pranguar nga vendi yne, por as mund ta kepusim lidhjen e natyrshme qe ekziston. Shpesh kjo keputje interpretohet si shenje integrimin ne shoqerine italiane. Nese dikush te thote te harrosh vendin tend per tu ndjere si ne shtepine tende ne Itali, ai po te fsheh nje doze racizmi. Kerkimi me cdo kusht i integrimit, venia ne pah e te integruarve ku me integrim nenkuptohet nje jete normale, nje pune normale, fsheh nje doze racizmi. Eshte si te thuash se shqiptaret jane zbutur,nuk jane me njerez te egjer, jane alteruar e jane bere italiane, nuk jane me shqiptare. Por shqiptaret nuk kane fanatizma qe te bien ndesh me kulturen dhe menyren e jeteses italiane, nuk kane zakone te frikshem, nuk kane gjera qe duhet ti harrojne ne emer te qyteterimit italian. Shqiptaret jane popull normal, nuk kane nevoje per sforcime, nuk duhet te flakin dicka per te pranuar nje tjeter. Dhe gazeta duhet te ndihmoje per ti cliruar shqiptaret nga komplekset e kota qe u krijon propaganda. Bota Shqiptare duhet te jete e natyrshme. Uroj qe shqiptari, kur ta marre e ta lexoje ne gjuhen e vet duke pire kafene e mengjesit te se dieles, te ndjeje nje ngrohtesi, te mos ndjehet i vetmuar e i shkeputur nga vendi i tij, ti ndjeje brigjet e detit me pak te larget. Nese arrin te jape kete ndjenje naturale, gazeta juaj ka arritur qellimin e vet. Ju uroj udhe te mbare.
ISMAIL KADARE
Artikulli eshte botuar ne numrin e pare te gazetes Bota Shqiptare me 26.06.1999
Shekulli- Kadare: Ne Ballkan te gjithe po ecin shpejt
Zoti Kadare, ne Shqiperi, ne gjysmen e dyte te ketij viti Nano dhe Berisha arriten kompromisin e tyre te pare politik pas 12 vjetesh pluralizem per zgjedhjen e nje presidenti te pranuar nga te gjitha palet. Cfare perfaqeson per Ju ky moment ne politiken shqiptare dhe a mendoni se ky moment ka zgjidhur problemin e zgjedhjeve te kontestuara te qershorit 2001?
Kadare: Vleresimin tim per marreveshjen dhe afrimin pozite-opozite e kam shprehur qarte, sa here qe ka rene fjala per te. Eshte gjeja me pozitive qe ka ndodhur ne politiken shqiptare. Permasat e rendesise se kesaj zbutjeje jane te tilla qe kapercejne dukshem ceshtje si kontestimi i zgjedhjeve te ketij apo atij viti.
Ne opinionin publik shqiptar, ne kushtet e mungeses se transparences, marreveshja Nano-Berisha po perceptohet si nje moment kur Nano dhe Berisha kane zgjedhur dialogun si menyre per te mbijetuar ne politike dhe se kreret e institucioneve po vendosen sipas parapelqimeve te tyre personale, si ne partite respektive, ashtu edhe ne pushtet, jo vetem kaq, por me komisionin Ngjela ata tentuan te pastronin edhe te kaluaren e tyre. Si e perceptoni ju kete ide?
Kadare: Mendoj se me perjashtim te ndonje zbutjeje te mundshme te luftes kunder korrupsionit (mos me nga qe mos te te ngas), gjithcka tjeter ne kete ctendosje politike eshte e dobishme per vendin. Sa per dyshime te llojit: cperfiton secili nga kjo zbutje ose sa te sinqerta jane ndjenjat e tyre ndaj njeri-tjetrit, disa nga keto pyetje behen zakonisht ne marredheniet femer-mashkull, por rralle here ne politike. Kryesorja eshte qe kjo ctendosje te funksionoje dhe te kete logjike vazhdimesie. Te tjerat le ti marre secili ne ndergjegjen e vet.
Zoti Kadare, kohet e fundit opinioni publik ne Shqiperi u perfshi nga nje debat i madh lidhur me vetevrasjen e ish-kryeministrit komunist, Mehmet Shehu. Sipas jush, pse u hap tani ky debat, pikerisht tani, dhe a duhen mbajtur ende sekret materiale qe ndricojne ngjarje te erreta te diktatures?
Kadare: Cdo epoke e eger perpiqet te varrose sa me thelle krimet e saj. Nazistet ishin duke u shpartalluar, kur ndermoren nje aksion kolosal per zhdukjen e gjurmeve te genocidit kunder hebrenjve. Meqenese shume pergjegjes te krimeve ne Shqiperi jane ne prag te pleqerise se thelle, po nxitojne qe, sa kane kembe e duar, te fshijne ato qe mund te fshihen. Per kete ndihmohen nga te afermit dhe nga nje turme servilesh qe kane detyrime ndaj tyre. Te keta te fundit, pervec spiuneve te vjeter, hyjne gjithfare monstrash, qe nuk mungojne kurre ne asnje vend e ne asnje popull. Per pjesen e dyte te pyetjes do te thosha se sa me ne drite te dalin te fshehtat e nje diktature, aq me thelle varroset ajo. Perkundrazi, me te fshehta te pazbuluara, nje diktature mund te shperndaje ende mikrobe, si nje kufome e pakallur.
Nisur nga klima e re politike ne vend, Keshilli i Ministrave i BE-se vendosi politikisht qe te hapen negociatat per marreveshjen e asociim-stabilizimit me Shqiperine, cperfaqeson ky moment per ne dhe a mendoni se Shqiperia ka bere progres edhe ne kuptimin e standardeve, pervec stabilitetit politik?
Kadare: Shqiperia ka ende shume per te bere. Varferia e saj eshte ende shqetesuese. Me nje varferi te tille nuk mund te kete qyteterim shqiptar. Dhe pa qyteterim asnje vend nuk mund te hyje ne familjen e popujve te qyteteruar. Dy luftera te tjera jane te ngutshme: e para kunder korrupsionit dhe e dyta kunder rrafshit qe mund te pjelle ose te ndihmoje terrorizmin. Verberia e politikaneve shqiptare ndaj kesaj te fundit eshte e pafalshme. Standardet dhe vlerat demokratike evropiane jane te dyfishta: lendore dhe morale. Ato nuk jane te lehta per tu arritur, por ato jane kusht i domosdoshem per ne. Hyrja ne Evrope nuk eshte luks. Ajo lidhet me fatin e ekzistences se kombit shqiptar ne shekullin qe porsa ka hyre. Historia e gjate e ka sjelle popullin shqiptar te ky prag: ai smund te rrugetoje me tutje, vecse si popull evropian. Rruget e tjera do ta cojne drejt shperberjes.
Zoti Kadare, ne Shqiperi prej pese vjetesh po qeverisin socialistet, kryeminister eshte Fatos Nano, nje prej njerezve me te kritikuar prej jush ne politiken shqiptare, gjithashtu, socialistet vazhdojne te konsumojne krizat e tyre te brendshme duke qene ne pushtet, si mendoni, pse e djathta nuk eshte e afte per te shfrytezuar kete moment politik dhe per tu rikthyer ne pushtet?
Kadare: Sduhet harruar se ne jemi nje vend ballkanik. Rrjedhimisht, edhe e majta jone, edhe e djathta jone jane ballkanike. Si te tilla, ato shpesh nuk jane ne logjiken e nje tradite, te interesave te asaj pjese te popullsise qe duhej ti kishte pjelle etj.,etj. Ne Ballkan grotesku nuk mungon kurre. Ketu ndodh qe e djathta vepron shpesh me teza te majta dhe e kunderta. Ku eshte pare, p.sh., qe ne nje parti demokristiane gjysma e anetareve te jene myslimane? Kete gje ne qofte se eshte e vertete, une e gjej te admirueshme, por, per nje vizion tjeter, eshte e cuditshme.
Zoti Kadare, politikanet me perfaqesues te vendit e festuan bashke 28 Nentorin, 90-vjetorin e Pavaresise se vendit, ne Vlore, ndersa Presidenti i Kosoves, zoti Rugova propozoi po ate dite qe Kosova te kete nje himn dhe flamur te ndryshem nga ai i Shqiperise. Pse ky ndryshim, cfare e shtyn Rugoven, sipas jush, te mbaje kete qendrim ndaj Shqiperise, ai i ka refuzuar vazhdimisht ftesat nga Tirana zyrtare?
Kadare: Mendoj se flamuri shqiptar ose krejt heraldika shqiptare kane qene te te gjithe kombit. Te krijuara perpara ndarjes se hapesires shqiptare, ato kane qene po aq te pjeses perendimore ose Shqiperise se mevonshme londineze, sa dhe asaj kontinentale, ose Kosoves. Rrjedhimisht, asnjera pjese smund te pretendoje monopolin e tyre. E aq me pak te veteperjashtohet prej tyre. Ne kushtet e reja politike per Kosoven, ajo mund te kete shenja dalluese dhe heraldike dalluese, por ato nuk ka pse te jene perjashtuese. Ne gjithe Evropen flamuri evropian valevitet perbri flamureve kombetare. Ne qe tani, pa qene anetare te Evropes, po e shpalosim ate. Dhe askujt si shkon nder mend te polemizoje e te vrase mendjen per dicka qe ngjan e natyrshme. Nderkaq kembengulja per te ngritur mure ndarese brenda nje populli, ne kohen kur keto mure po bien ne Evrope, krijon nje problem serioz per kombin shqiptar. Krijohet ideja sikur ky popull smund te ekzistoje normalisht, vecse me nje kusht: te kete mure ndarjeje. Kjo te kujton te burgosurit qe lirohen me kusht. Pyetja shtrohet: a do te krijohet nje doktrine e vecante per popullin shqiptar, doktrine qe atij i mohon dicka qe nuk i mohohet askujt? Zakonisht, kjo behet kur nje popull duhet te laje nje faj te rende. Dhe historia na tregon raste te tilla. Atehere pyetja shtrohet edhe me thjesht: a ka bere ose a po ben populli shqiptar faje dhe keto faje a jane te permasave te tilla, saqe ai te meritoje kete ndeshkim? Te mesuar te mos pranojme fajet tona, natyrisht, ne e kemi veshtire te gjykojme gjakftohtesisht. Sot shqiptaret kane, pergjithesisht, nje imazh jo te mire ne bote, kryesisht ne Evrope. Krimet, trafiqet, prostitucioni, droga i kane vene nje njolle te rende vendit. Natyrisht, eshte e padrejte te identifikohet nje vend i tere me kriminelet e vet. Por, nga ana tjeter, vendi ka pjesen e vet te fajit ne gjithe kete histori. Sepse eshte ai qe e ka pjelle ate murtaje. Dhe ai duhet te jete i pari qe ta denoje ate. Dhe te ndihmoje per ta shkulur nga faqja e dheut. Kam ngulur kembe gjithmone qe Shqiperia duhet te denoje pa meshire krimet e shqiptareve. Vetem keshtu ajo do te kete te drejten morale te kerkoje llogari, kur i bien ne qafe pa te drejte. A ndodh nje gje e tille? Natyrisht qe ndodh. E them me bindje qe ka shenja racizmi klasik antishqiptar ne Evrope. Racizem klasik eshte kur perdoren kunder nje populli teza gobinoiste ose naziste, si ato qe u perdoren kunder hebrenjve. Vetem disa jave me pare ne nje gazete gjermane nje sharlatan gjerman, kinse specialist per krimet ne Ballkan, shpaloste teza te tilla. Sipas tij, vete struktura e familjes shqiptare ishte nje qelize gjenetikisht e pershtatshme per krim. Gjithmone sipas tij, besa shqiptare ishte zembreku qe vinte ne veprim mekanizmin mafioz shqiptar. Kjo nuk eshte e re. Dy vjet me pare, nje tjeter sharlatan, kete here francez, kerkonte te vertetonte se baza klasike e mafies evropiane qenkesh Kanuni i Lek Dukagjinit, kanun i cuar prej shqiptareve ne shek. XV ne Sicili e pastaj ne Korsike e ne Evrope! Gjithmone sipas tij, vargani i refugjateve kosovare, ishte ne te vertete nje vargan per shperndarjen e droges! Perpara tij, nje tjeter sharlatan, kete here cek, madje, zyrtar i rendesishem i OKB-se, ne kulmin e masakrave ne Kosove, ne kohen kur griheshin familje te tera, me gra, pleq e femije, hidhte tezen se pikerisht familje te tilla te medha, ishin cerdhe te krimit Me fjale te tjera, i drejtohej Evropes: mos u shqetesoni shume per zhdukjen e tyre! Shqiperia duhet te jete sycelet dhe te ankohet ne organizmat nderkombetare per racizem te ketij lloji. Por, qe ta beje kete, ajo duhet te kete kellqe dhe ndergjegje te paster. Vullnetin e saj per lufte kunder korrupsionit, mafies dhe shtratit ku mund te lulezoje terrorizmi ajo duhet ta beje me vepra dhe jo me fjale.
Ne kete rast mund te na thoni mendimin tuaj per raportet shtet shqiptar- qytetare shqiptare?
Kadare: Kur flasim per qyteterim, keto raporte jane themelore. Shteti shqiptar duhet ta tregoje peshen dhe seriozitetin e vet, ne radhe te pare, me mbrojtjen qe u ben qytetareve te vet, ne cdo rast dhe ne cdo rrethane. Qytetari shqiptar duhet te ndihet i sigurt se pas shpines se tij ka nje shtet, qe i gjendet prane gjithsesi. Edhe prostituta me e humbur ne trotuaret e Milanos, duhet ta ndjeje kete, pa le pastaj te tjeret. Ne e dime qe kjo ende nuk po ndodh. Shtetaret shqiptare jane ende larg nga vizione te tilla. Por nje dite kjo do te vije se sben. Por per kete do te ndihmojne edhe vete shtetasit, qytetaret. Per fat te keq, sot per sot, as shteti, as shtetasit, nuk jane korrekte me njeri-tjetrin. Qytetaret shqiptare, te mesuar keq, mezi cpresin rastin qe per gjithcka te bejne fajtor shtetin, ta mallkojne ate, ta fyejne, madje, ta godasin. Dy raste te fundit e treguan qarte kete. Per bllokimin e qytetareve shqiptare ne kufirin grek ne veren e ketij viti, shteti shqiptar mund te kishte njefare pergjegjesie, por ajo ishte fare e vogel perpara pergjegjesise se pales tjeter. Nuk ishte administrata shqiptare qe pengonte daljen e emigranteve shqiptare nga vendi, por doganieret greke qe pengonin hyrjen ne Greqi. E megjithate, nder qindra shqiptaret e intervistuar ato dite, vetem njeri guxoi te kritikonte palen tjeter. Te tjeret gjithe zemerimin, gjithe mallkimet, gjithe vrerin e derdhnin kunder shtetit shqiptar. Jam i sigurt se ky servilizem kolektiv i ka lenduar ato dite telespektatoret shqiptare qe ndiqnin ate drame. Ne rastin e kullave te egjiptianit po ndodh pak a shume dicka e ngjashme. Ne te dyja keto ngjarje ne pame te shpalosen gjaknxehtesia, mungesa e arsyes dhe e dinjitetit. Le te kujtojme puthjen e tokes greke dhe puthjen e duarve te pronarit egjiptian, per te kuptuar dicka me shume per dinjitetin e munguar qytetar.
Zoti Kadare, a nuk ju duket sikur ne letersine shqiptare te viteve '90 gjithcka ecen ne menyre te njetrajtshme, nuk eshte botuar ndonje liber qe te beje diferencen me botimet e shumta qe nxjerrin ne shitje autoret shqiptare? Si e shpjegoni kete moment? Dhe ckeshille do tu jepni te rinjve?
Kadare: Nuk besoj se eshte ashtu. Letersia shqiptare po ecen normalisht. Ju kerkoni kulme, emra te medhenj, buje. Ka nje periudhe mbi dhjetevjecare qe zhvillimi i letersise boterore po behet qetesisht e, sidomos, zhvillimi i letersise ne ate pjese te botes qe u clirua prej komunizmit dhe ku u priten cudira. Shqiperia ben pjese ne kete treve. Ne Shqiperi krijojne e botojne sot shume shkrimtare te rinj te talentuar. Kete nuk e them per miresjellje. Asnjehere nuk ka patur kaq shume talente. Pikerisht kjo krijon, ndoshta, edhe ndiesine e mungeses se kulmeve. Ato jane shpesh prane njeri-tjetrit dhe duhet njefare kohe te dallosh ndryshimin e niveleve. Mungesa e nje kritike letrare te gjalle dhe dinamike luan rol ne kete ndiesi uniformiteti. Sa here qe me pyesin per kete pike, bashke me deshiren per te cituar emra shkrimtaresh te rinj, kam drojen se, per mungese informacioni, jam i paplote. Dhe te jesh i paplote do te thote te besh gabime. Ndaj, duke kerkuar ndjese per kete, desha te permend disa nga emrat e shkrimtareve dhe kritikeve te rinj, si Mark Marku, Ridvan Dibra, Agron Tufa, Lindita Arapi, Gentian Cocoli, Riat Ajazaj, Luljeta Lleshanaku, Ilir Belliu (vdekur para kohe), Ervin Hatibi, Rudi Erebara, Virion Graci, Christian Adrian Kycyku (ky i fundit duke qene dygjuhesh, me ka habitur me perdorimin e nje shqipeje te bukur) etj., etj. Sa per keshillen, me lejoni te perseris te njejten: shkrimtaret shqiptare gjer me sot kane vuajtur shume nga nje makine e tmerrshme: vetecensura. Ajo i paralizonte, ajo i zvogelonte. Kam vene re se te disa shkrimtare te rinj eshte krijuar nje tjeter makine bllokimi: mosdashuria per letersine. E mendojne letersine si nje arene ku mund te hyhet duke shtyre te tjeret. Kjo makine i pengon te perfitojne nga vlerat e krijuara. Ajo i ben nervoze dhe, pa dyshim, u thith energjine pozitive. Ka mundesi qe ne kete dukuri ndikojne nervozizmi dhe pezmi i pergjithshem qe ndihen sot ne Shqiperi. Ata duhet te gjejne forca te clirohen prej tij dhe te clirojne edhe te tjeret. Dashuria eshte aq e nevojshme ne kete kohe te veshtire. Ne art, nje dashuri, qofte kur duket e padobishme eshte me e frytshme se nje urrejtje qe ngjan e suksesshme.
Shtypi italian ka shkruar ditet e fundit per polemiken e famshme midis jush dhe publicistit Fatos Lubonja, cfare eshte per Ju kjo polemike?
Kadare: Skam bere kurre polemike me kete njeri, e aq me pak “te famshme”, sbesoj se ia kam permendur ndonje here emrin. Jane te njohura menyrat e pandershme qe perdoren ne boten letrare prej shkrimtareve medioker per tu veteshpallur rivale me shkrimtare te nje statusi tjeter. Shkrimtare qe kane smire koleget e tyre i takon kudo, por kaq te peshtire si ne Shqiperi veshtire te gjesh. Me lejoni te perseris, se me sa duket, seshte e rastit qe ne gjuhen shqipe njeriu qe vuan nga smira nuk quhet smirtar, sic do ta kerkonte logjika gjuhesore, por smirezi. Nje shkrimtar medioker, i cili funksionon vetem me urrejtje, eshte nje mjerim i pafund.
Ne Shqiperi beri vizite keto dite publicisti dhe shkrimtari greko-amerikan Nikolla Gejxh. Kjo vizite shkaktoi mjaft polemika ne shtypin shqiptar. Donim te dinim mendimin tuaj lidhur me to?
Kadare: Shume gjera qe po ndodhin kohet e fundit ne Ballkan, duke perfshire edhe vizitat si kjo, tregojne se gadishulli yne nervoz po kerkon rruget e ndryshimit. Ato nuk jane te lehta, por nuk jane as te pamundura. Te gjithe aktoret e vjeter te ngjarjeve, ne njefare menyre te gjithe ne, kush me shume e kush me pak, kush me shpejt e kush me vone, kush me kthjellet e kush me turbullt, po perpiqemi te ndahemi nga makthet e se kaluares. Po i afrohemi bashkarisht pragut te Evropes se humbur e te rigjetur, dhe pas cdo hapi qe bejme ndihemi me te cliruar. Une besoj se ecja e popujve te Ballkanit drejt paqtimit do te jete me e lehte se sa mendohet.
Botuar ne gazeten Shekulli
----------------------------------
Shkrimtari i madh Ismail Kadare ka reaguar ndaj shtremberimit te identitetit te Nene Terezes ne TV ALSAT
Tv Al Sat- Kadare: Te ndalin racizmat kunder shqiptareve
Z.Kadare, si mendoni pse ndodh pikerisht ky incident kur eshte viti i shenjterimit te Nene Terezes, shqiptares se madhe?
Kadare: Kjo qe po ndodh per mua eshte shume shqetesuese. Eshte shume shqetesuese jo vetem per faktin se lidhet per Nene Terezen, por merr nje kuptim dhe me te gjere. Kjo eshte nje gje qe nuk ardhur nga mungesa e informacionit, apo nga padija, eshte gje qe eshte bere me lloj cinizmi, sepse boterisht dihet se Nene Tereza quhet shqiptare kudo. Zyrtarisht, boterisht nuk ka keqkuptim me kete gje, per shkak se ka shume vite, me kembenguljen e saj, ajo eshte deklaruar si shqiptare dhe pranohet kudo, ne te gjitha gjuhet e botes si Nene Tereza me origjine shqiptare, qe ka lindur nga prinder shqiptare. Pra ajo njihet si murgesha, shenjtorja shqiptare. Prandaj ketu nuk ka pune mungese informacioni, ketu duket eshte kureshtje shqetesuese si dukuri, lidh nje dukuri me te gjere. Europa ka kulturen e saj, por per fat keq ditet e fundit vihet re qarte nje racizem antishqiptar. Ato jane shenja shume te keqija per boten, per kontinentet, per rajonin ku lindin. Per fat te keq kjo eshte nje gje nuk mund te na pelqeje, por eshte e vertete. Shqiptaret, Shqiperia krijon nervozizem jo vetem ne rrethe te caktuara, ne ato qe quhen antishqiptare, jo, por per fat te keq krijon nervozizem shume vende edhe ne rrethe te gjera ne opinionin publik. Dhe ketu nuk eshte fjala qe ne te hiqemi si viktima, sic e kemi patur zakon dhe te ankohemi se te gjithe jane te keqinj dhe vetem ne jemi te mire. Jo! Natyrisht ne kete gje populli ka mungesat e veta, ka pergjegjesite e veta, ka ate gje qe ka nervozuar boten, e nervozon. Megjithate ne kete realitet te erret qe kane provuar disa here njerezit e ketij populli, une ve re qe populli shqiptar nuk meriton nje racizem te tille, te kesaj permase. Asnje popull nuk e meriton, kjo padyshim. Racizmi eshte nje shenje shume e keqe kur shfaqet dhe ne duhet te jemi shume te shqetesuar te gjithe si Shqiperi, popull, opinion publik, si shtet, si kulture, si institucion. Nuk duhet te rrime duarkryq, ne qofte se bindemi nese ka nje racizem antishqiptar. Shteti shqiptar, shoqeria dhe opinioni publik shqiptar nuk duhet te rrije duarkryq. Eshte shume i rrezikshem racizmi, paralajmeron gjera shume te keqija ne te gjitha format. Ai eshte i drejtperdrejte dhe i terthote. Racizmin e drejtperdrejte e vuajne nje milion refugjatet shqiptare te shperndare neper Europe. E dine ata qe vuajne, eshte nje tragjedi e tmerrshme, e padukshme qe eshte e shperndare ne mijera e mijera familje. E vuajne qe nga njerezit qe ndeshen drejtpedrejt me te, femijet shqiptare qe shkojne ne shkolle, nenat u thone te mos deklarohen si shqiptare. Duke pergatitur keshtu njerez te gjymtuar, qe jane te huaj per ato nena vete, per vendin qe i ka pjelle, te huaj per vendin ku jetojne, te huaj per te gjithe boten. Per fat keq Shqiperia nuk flet per keto gjera, sociologet dhe psikologet tane nuk flasin per keto gjera, eshte nje teme tabu, sepse nuk duan te shikojne te verteten ne sy. Pra ky eshte rasti i drejtperdrejte qe vuan nje pjese e madhe e popullit shqiptar. Racizmi i terthorte ne Shqiperi, eshte rasti i Nene Terezes, ku duan ta heqin popullin shqiptar nga cdo kujtim i tij i vyer, qe eshte Nene Tereza, qe tregon nje simbol, nje deshire e popullit shqiptar per te patur nje kontakt me boten, per tu lidhur me familjen e popujve, nepermjet dashurise dhe jo nepermjet mllefeve, urrejtjes, disa here sic paraqitet, egersise. Por ja qe tashti ka disa mendje qe mendojne se si ta neutralizojme se paku, si tua heqim shqiptareve.
Duke marre shkas nga rasti i Nene Terezes, si mendoni zoti Kadare, kujt i sherben manipulimi i historise se shqiptareve?
Kadare: Une nuk mendoj se ka ndonje vendim qe eshte marre ne zyre per te fituar ne kurriz te shqiptareve. Kjo eshte nje rrjedhoje e nervozizmit te shqiptareve, e nje psikoze te rrezikshme, te hapur ne Europe ndaj shqiptareve. Nuk duan qe populli shqiptar te cmohet per dicka, qe per kete shkak eshte qortuar gjithmone se eshte shkaterruar, nuk eshte i afte te krijoje shtet dhe te ndertoje. Kjo figure, Nene Tereza, papritur e kundershton kete gje, duke treguar se eshte nje popull qe ka nxjerre simbole te medha te dashurise ne shkalle planetare dhe te tille nuk i pelqen. Kesaj lloj psikoze nuk mund ti pelqeje ky kundershtim, ashtu sic nuk mund ti pelqeje per fat keq edhe rretheve shqiptare dhe antishqiptare qe jane sot, sic ka nje fushate te heshtur ne Shqiperi ndaj Skenderbeut, figura me e madhe e Ballkanit dhe vendit tone, figure e ndritur per Europen politike, qe misheron zhvillon krejt Ballkanin drejt Europes, prandaj ka propagande kunder tij. Vlera te tilla duan ta privojne popullin shqiptar, ta ndajne prej tyre, ne menyre qe te triumfoje kjo psikoze negative, ky racizem. Prandaj ndaj racizmit nuk duhet qendruar duarkryq. Shqiperia duhet ta beje problem te madh kete ne te gjitha instancat europiane, qofte ne planin kulturor, etik, edhe ne ate politik. Kur ajo konstaton racizem flagrant, Shqiperia duhet te ankohet qofte edhe ne Keshillin e Europes, sepse racizmi eshte i denuar nga Europa. Ajo i ka lare duart nga racizmi, i ka mbyllur hesapet me te, nuk duhet te ringjallet. Eshte njelloj si te ringjallet nazizmi, sepse racizmi eshte vella i nazizmit, ben pjese ne kuzhinat fashiste. Prandaj te gjitha institucionet shqiptare dhe opinioni publik duhet te mobilizohet kunder kesaj gjeje.
Pavaresisht iniciatives te ndermarre nga intelektualet shqiptare, si mendoni, crol duhet te kete shteti shqiptar per kete incident te ndodhur me shqiptaren e madhe Nene Tereza?
Kadare: Une nuk jam specialist i diplomacise, por mendoj se duhen bere te gjitha demarshet. E para, ko eshte nje falsifikim shume i rende, nje mashtrim perpara gjithe opinionit boteror. Eshte e cuditshme se kjo ndodh ne Itali. Ne Rome, vendin kur njerezit e kultures dhe dijes e dine se kush eshte Nene Tereza, nga vjen dhe si eshte cilesuar ajo zyrtarisht qe nga Vatikani dhe nga Papa vete, nga vete keshtjella e katolicizmit. Atehere si shpjegohet, pse ne Rome ndodh kjo sfide, ky percudnim, ky mashtrim. Prandaj ketu duhen bere te gjitha levizjet, nderhyrjet qe nga diplomacia shqiptare, organizmat, institucionet shqiptare kudo qe jane, te kerkojne se perse behet kjo gje, ku eshte qellimi, pasi kjo eshte nje genjeshter kaq e trashe qe te lejohet perpara opinionit boteror, ne qender, ne Rome, nuk eshte ne nje qytet jo te rendesishem te Europes. Dhe Roma ne kete rast lidhet me emrin e Nene Terezes, sikurse lidhet Shqiperia. Prandaj nuk duhet te rrime duarkryq dhe nuk mjafton ky peticion qe kemi bere ne, ky eshte vetem fillimi, te pakten ndonje reagim duhet bere. Sigurisht ky eshte incident. Nuk e di se kryetari i Bashkise se Romes, kujt bindjeje politike i perket, sa lidhje ka me qeverine italiane ose jo, me luften politike-kulturore ne Itali. Por eshte nje incident, madje une do te thosha eshte me kot ti themi nje incident, sidoqofte mbetet ne rrethe te kufizuara diplomatike, shteterore dhe zyrtare, kjo eshte nje fyerje, nje lloj shuplake qe i behet nje populli te tere. Ajo cka fshihet prapa eshte edhe me e shemtuar. Perse behet kur dihet se ketu nuk ka mungese informacioni, eshte nje lloj sfide, percmimi qe behet publikisht perpara gjithe botes nje populli.
Mendoni se Ballkani vazhdon te vuaje ende nga nacionalizmat, ka ende qarqe antishqiptare kur lideret e Europes dhe te vete rajonit jane angazhuar per integrimin europian te rajonit?
Kadare: Ballkani nuk mund te clirohet lehte nga psikoza nacionaliste. Sigurisht cdo pastrim i tij cdo vit eshte nje sukses per te gjithe. Une besoj se Ballkani do shplahet nga kjo damke. Besoj se ne duhet te gezohemi per kedo qe fillon te shplahet nga Ballkani, nuk duhet te jemi xheloze. Per fat keq cmira dhe xhelozia jane sporti kombetar i te gjithe ballkansave, vuajne te gjithe nga kjo dhe duhet te dime te shkeputemi nga kjo metodologji, pseudokulture e keqe. Une shpresoj se megjithe kete kaluar te keqe, ballkanasit do e kapercejne kete gje. Ne shqiptaret, pavaresisht se i bejne te tjeret nuk duhet te ushqejme me urrejtje, duhet te perpiqemi qe te emancipohemi, te perpiqemi edhe vete. Por emancipimi kalon nepermjet ndertimit dhe jo shkaterrimit. Ne qofte se ne ndertojme jeten tone sic duhet, cdo dite ekonomine, kulturen tone, gjithcka qe perben jeten tone njerezore, vetvetiu mund te emancipohemi. Vetvetiu edhe imazhi i keq qe u krijua ne bote do te filloje te retushohet, te pastrohet.
Si e komentoni ndikimin e faktorit shqiptar per integrimin europian?
Kadare: Faktori shqiptar eshte shume i rendesishem ne Ballkan dhe ka shume peshe. Por ai peshen e vet do ta fitoje kur ai te shkeputet, te luftoje edhe vete, te mos kenaqet me ate cka arritur. Eshte gje e mire qe populli shqiptar ka nje autokritike sot dhe kjo po verehet nga shume njerez, mendje te ndritura sot ne Evrope, domethene qe populli shqiptar ka filluar te shikoje me kritike veten e vet, te kuptoje se cfare duhet ndrequr, te mos kenaqet kot me perralla dhe me fantazira te kota. Natyrisht kjo nuk behet vetem, miqesite nuk ndertohen vetem, miqesite ndertohen mbi nje baze reciprociteti, miqesite jane te ndersjellta, keshtu qe populli shqiptar nuk mund te ndertoje vetem miqesite duke shpallur ate pa iu pergjigjur te tjeret. Keshtu qe kthehemi prape te figura e Nene Terezes, adhurimi i shqiptareve per te eshte nje mesazh miqesie qe ai i dergon popujve te tjere. Kjo eshte nje gje e madhe, sepse ky mesazh kthehet mbrapsht, si te thuash ne rrethe te caktuara, e per fat te keq hidhet nje dush i ftohte mbi kete prurje te mire te vlerave te popullit tone qe tregon ne keto caste ne Evropen e sotme, ne Ballkanin e sotem.
Interviste e personalitetit te shquar te letrave shqipe, Ismail Kadare ne Zvicer
Zvicer- Kadare: Proamerikanizmi i shqiptareve
Demonstrata gjoja kunder luftes nuk jane aq fisnike, sikur te mos ishin parullat qe deshmonin antiamerikanizmin dhe qenien pro diktatorit Husein
Ne shqiptaret e dime me mire se kushdo tjeter se cfare do te thote lufta e cfare do te thote diktatura, vuajtja, mungesa e lirise, mungesa e paqes dhe demokracise se vertete... sepse ne shqiptareve na ndodhi nje tragjedi e ngjashme me ate cfare po ndodh sot ne Irak
Shqiptaret pranuan bombardimin e NATO-s, te ndergjegjshem se disa nga ato bomba do te binin edhe mbi ta, cka do te thote se shqiptaret ishin te gatshem te sakrifikohen, keshtu duke paguar cmimin e larte te lirise. Shqiptaret aq sa ishin fisnike, aq ishin edhe te etshem per paqe dhe liri dhe clirimin nga nje regjim i eger shekullor, ku edhe pse rane bombat mbi kokat e shqiptareve, ata nuk u ankuan fare dhe i falen keto gabime padashje, ashtu sic dine te falin shqiptaret. Tragjedia e shqiptareve ne Kosove ishte e dyfishte, nga njera ane e bombardimeve, nga ana tjeter e atyre bombardimeve dhe masakrave serbe shume me te rrezikshme se ato te Aleances.
Me ftese te dy shoqatave, dy qendra kulturore universitare ne qytetin e bukur te Lozanes po qendron shkrimtari yne i madh Ismail Kadare. Perkunder angazhimeve te zotit Kadare, ai ka gjetur kohe te ndodhet mes adhuruesve te tij, mes lexuesve shqiptare dhe te huaj ne Zvicer. Prezencen ne keto dy takime me mjaft interes per letersine, kulturen dhe ne pergjithesi per kombin tone, zoti Kadare e shpjegon si nje rast mjaft i mire i ketyre takimeve, aq me teper kur aktivitete dhe keto tribuna te hapura mbahen paralelisht ne dy gjuhe ate shqipe dhe frenge. Kjo eshte nje gje mjaft e mire dhe e rendesishme per ne, qe gjuha shqipe te barazohet paralel me gjuhen e shtetit te Zvicres, ku cmohet larte toleranca dhe respekti ndaj gjuheve, kultures dhe tradites se te huajve. Sikunder ne takimin e pare, edhe ne te dytin, per 2 dite rresht ne keto tribuna me bashkekombasit dhe miqte zvicerane qe kishin ardhur te nderojne dhe degjojne zotin Kadare, interesimi ishte tejet i madh ku moren pjese qindra intelektuale, studente, letrare, gazetare e krijues te ndryshem. Pervec veprave te pasura letrare te zotit Kadare, pyetjet e te interesuarve kishin te benin kryesish rreth Kosoves dhe statusit te ardhshem te saj, Shqiperise, integrimin e shqiptareve ne familjen e madhe te BE-se, por nuk munguan as pyetjet rreth luftes ne Irak dhe perfshirjes se shqiptareve, rreth krimit te organizuar ne Kosove dhe ne Shqiperi.
Z. Kadare, kishte shtete e demonstrata qe e kundershtuan luften ne Irak, ashtu sikurse kishte shtete e demonstrime kunder nderhyrjes ne Serbi me 1999 per shpetimin e shqiptareve nga genocidi. Ku i shihni ngjashmerite ne mes te ketyre dy nderhyrjeve. Shqiptaret ne Shqiperi dhe ne Kosove e mbeshteten pa rezerva SHBA me aleatet ne rrezimin e diktatorit Husein; a mendoni se vepruan drejt dhe pa hezituar ne kete situate?
Kadare: Eshte e vertete se ka pasur qendrime te ndryshme ne bote rreth nderhyrjes se forcave aleate ne Irak, te prira nga Amerika. Edhe pse kemi fjalen ketu per mposhtjen e nje diktatori, kemi pare dhe degjuar se ka pasur demonstrata kunder kesaj lufte, cka mendoj se eshte nje tradite e vjeter ne Evrope e ardhur qe nga koha e Luftes se Ftohte, ku nganjehere, nen masken e luftes per paqe, mbuloheshin shume poshtersi. Levizja per paqe, sic e dini ju atebote, ishte e nxitur nga Bashkimi Sovjetik, nga vete diktatori Stalin qe ne fakt ishte nje mbulese, nje maske per te mbuluar gjithe qellimet e mbrapshta qe ndermerrte komunizimi agresiv gjate asaj kohe. Dua te them se keto demonstrata gjoja kunder luftes nuk jane aq fisnike, sikur te mos ishin parullat qe deshmonin antiamerikanizmin dhe pro diktatorit Husein. Natyrisht, cdo thirrje apo manifestim kunder luftes eshte fisnike dhe askund sot ne bote nuk mund te gjesh njerez qe e duan luften, te gjithe jane per paqe, sepse lufta eshte nje trishtim; askush sot nuk deklarohet per lufte, madje kete e mohojne edhe vete diktatoret. Prandaj, ne shqiptaret e dime me mire se kushdo tjeter cfare do te thote lufta e cfare do te thote diktatura, vuajtja, mungesa e lirise, mungesa e paqes dhe demokracise se vertete... sepse ne shqiptareve na ndodhi nje tragjedi e ngjashme me ate cfare po ndodh sot ne Irak. Mendoj se nje prej arsyeve se pse Shqiperia, Kosova dhe ne pergjithesi shqiptaret kane qene te qarte dhe kane mbajtur ate qendrim ne perkrahje te luftes kunder diktatures irakene, eshte nga fakti sespe ata vete e kane perjetuar nje tragjedi te tmerrshme. E para, diktatura e eger e kryekriminelit serb Milloshevic ngjan si dy pika uji me diktaturen e Sadam Huseinit. Pra, ka ngjashmeri te njejte dhe nuk eshte e rastit qe ata qe te dy kane qene miq te mire. Pra, keto diktatura ishin te ngjashme. Shqiptaret pranuan bombardimin e NATO-s te ndergjegjshem se disa nga ato bomba do te binin edhe mbi ta, cka do te thote se shqiptaret ishin te gatshem te sakrifikoheshin, duke e paguar keshtu cmimin e larte te lirise. Shqiptaret aq sa ishin fisnike, aq ishin edhe te etur per paqe dhe liri dhe clirimin nga ana e nje regjimi te eger shekullor, cka edhe pse rane bombat mbi kokat e shqiptareve, ata asfare nuk u ankuan dhe i falen keto gabime pa dashje, ashtu sic dine te falin shqiptaret. Tragjedia e shqiptareve ne Kosove ishte e dyfishte, nga njera ane e bombardimeve, nga ana tjeter e atyre bombardimeve dhe masakrave serbe shume me te rrezikshme se ato te Aleances. Edhe ne rastin e Irakut, jam i sigurt se nje pjese e irakeneve, madje edhe ata qe kam pasur rastin te degjoja nga ana e opozites, kane pranuar dhe perkrahur bombardimet deri ne mposhtjen e diktatorit Husein. Prandaj, qendrimi i shqiptareve pro amerikaneve ne luften e Irakut eshte i drejte, i justifikueshem dhe i qendrueshem dhe vjen nga logjika e jetes shqiptare. Nga gjitha qendrimet e botes, qendrimi i shqiptareve ne kete rast eshte me i shpjegueshmi dhe me i sinqerti.
Ku eshte arsyeja, sipas jush, qe zyrtaret nderkombetare e zvarrisin proceduren e bartjes se kompetencave te institucionet vendese nga presioni i Serbise?
Kadare: Pas clirimit te Kosoves, filloi nje propagande antishqiptare per te neutralizuar fitoren e popullit shqiptar, madje duke u perpjekur te njollosin rolin e NATO-s per misonin e tyre paqesor qe kishin bere ne Kosove nga 24 marsi e deri tek kapitullimi i Serbise me 12 qershor. E gjithe kjo propagande behej me qellim diskreditimin e komunitetit nderkombetar dhe rolit te SHBA-se ne Kosove, gjoja se ka bere gabim pse eshte nderhyre ne rajon, per te marre serish me te mire Serbine, per te shfaqur nje lloj pendimi per kete qe ndodhi. Te gjitha keto marifetlleqe ne histori njihen me nje emer si revizionizem. Kjo propagande e eger kunder rolit te KFOR-it dhe komunitetit nderkombetar ne Kosove vjen nga njerez te dirigjuar, shkrimtare sharlatane, gazetare te paguar dhe njerez te sherbimeve te ndryshme antishqiptare. Kesaj propagande iu bashkangjiten edhe disa mjerane fatkeqe duke e kete propagande me veprimet tona te pamatura, me perqarjet tona, marrezite tona, me grindjet, sharjet e pafund, krimin e organizuar, trafikun e droges dhe vajzave te reja, mafian shqiptare ne Kosove e Shqiperi, bashke me vrasjet me motive politike kunder personaliteteve qe ishin angazhuar dhe deshmuar per lirine dhe pavaresine e Kosoves. Megjithate, keto nuk e justifikojne, sepse fati i nje populli nuk varet nga veprimet mafioze ne Kosove dhe besoj se pavaresia e Kosoves te cilen e meriton populli i Kosoves, nuk do te mbetet peng e bandave ne rajon. Kjo shtytje vjen nga presioni i atyre rretheve proserbe, prosllave qe jane aktive sot ne Evrope e kudo ne nje ane, dhe ne anen tjeter me ane te shtyrjes se transferimit te kompetencave nga UNMIK tek insitucionet e Kosoves, mendohet se ato ato probleme do te zgjidhen me kohen.
A ka rrezik qe qarqet proserbe ne kete situate kur Amerika eshte e angazhuar ne Irak, te perpiqen qe Kosova te trajtohet brenda BE-se dhe pa zerin e SHBA-se dhe si i komentoni deklaratat e regjimit te Boegradit, se nje pavaresi e Kosoves do te sillte lufte?
Kadare: Sigurisht, ata i provojne te gjitha metodat, do te perdorin cdo menyre dhe cdo llogari, cka une nuk e besoj dhe eshte shume vone per ta t'i arrijne qellimet e tyre, perderisa sot Beogradi ka shume probleme ne oborrin e vet, ku Serbia eshte zhytur ne nje gjendje kaosi dhe nen peshen e grupeve mafioze e vrasesve, cka do te thote se per bashkesine nderkombetare nuk mbetet problem vetem nje Milloshevic, kur Serbia eshte mbushur plot e perplot me milloshevice te medhenj e te vegjel qe kerkojne lufte edhe pse te gjitha ato, deri ne Kosove kete dekaden e fundit, i kane humbur. Serbet nuk do ta arrijne dot dhe nuk do te kene sukses ne realizimin e synimeve, perkunder asaj se ata mund te shtyjne, sabotojne, perfitojne gjera te vockla, por koha e roberise se Kosoves ka kaluar dhe kurre nuk do te kete kthim mbrapa. Kaosi dhe kriminaliteti qe po mbreteron sot ne Serbi nuk do te reflektohen apo nuk do te kete ndikim ne Kosove, sepse dihet qe shtepia mafioze e Milloshevicit eshte shtepia me e madhe mafioze ne Evrope.
Si e shpjegoni rastin kur nje parti ka dale me njefare iniciative per bashkimin e shqiptareve ne Kosove, Shqiperi e Maqedoni?
Kadare: T'ju them te drejten, per kete as qe kam degjuar e as qe di se per cfare eshte fjala ketu. Ka disa here disa nisma qe duken shume patriotike ne pamjen e pare dhe qe me shume kane qellime te tjera me qellim te gjoja sfidimit te tjereve duke menduar se ja, ne do te jemi te paret qe do te bejme bashkimin e Shqiperise me Kosoven apo me ndonje rajon tjeter. Mendoj se keto nisma nuk jane te mira per momentin dhe jane me shume te demshme se sa te dobishme, kur dihet se Kosova dhe shqiptaret nje dite do te jene te bashkuar dhe te drejtuar drejt nje Evrope te bashkuar. Megjithate, insititucionet e Kosoves dhe shqiptaret disa here para komunitetit nderkombetar kane deshmuar se jane per paqe dhe demokraci dhe nuk jane faktore destabilizimi ne rajon. Keto iniciativa nuk kane nje baze qe te behen, nje baze objektive per t'u mbeshtetur dhe ato mund te kthehen thjesht ne aventura qe te diskreditojne nje ide qe mund te jete reale dhe e vertete.
Ne skene u paraqit edhe nje ushtri e re AKSH dhe nuk munguan as intervistat ne media me udheheqesit e kesaj ushtrie. A mendoni se kemi nevoje per paraqitje te ketilla me maska dhe pa maska?
Kadare: Natyrisht qe nuk ka nevoje, sepse populli shqiptar ka zene rrugen e legjitimitetit ne kerkim te te gjitha kerkesave te tij, ne favor te mbrojtjes se lirise se vet te realizimit te te drejtave kombetare, mbrojtjen e insititucioneve te veta dhe ka zene rrugen e demokracise evropiane dhe nuk mund te kthehemi mbrapa me gjera te pamenduara, me ato gjera qe tashme jane jashte kohe dhe gjera qe nuk cojne uje ne qellimin final te tij per te qene i lire ne Ballkan dhe Evrope.
Z. Kadare, si i komentoni akuzat e Uashingtonit zyrtar dhe te BE-se ne adrese te Tiranes zyrtare se qeveria e Fatos Nanos nuk eshte duke bere asgje kunder trafikut te droges, prostitucionit, korrupsionit dhe krimit te organizuar ne Shqiperi?
Kadare: Vertet, keto kritika per mendimin tim jane me te ashprat qe ka perjetuar ndonjehere nje qeveri ne vendin tone. Por, ketu do te nenvizoja se keto reagime, kritika duhet te na deshprojne, te na shqetesojne sepse me duket sikur nje pjese tjeter u gezohet ketyre kritikave. Ata qe jane kunder te majtes ne Shqiperi, ku une nuk jam absolutisht me te majten qe sot ka pushtetin ne Shqiperi, megjithate deshtimet e saj, me deshperojne dhe nuk me gezojne. Do te vijme tek e djathta, e cila nese neser do te jete ne pushtet dhe kritikohet nga SHBA apo nga kushdoqofte nga miqte tane, do te shqetesohemi dhe do te jete per te ardhur keq. Nese Shqiperia vihet ne banken e te akuzuarve, ne duhet te deshperohemi, madje te merzitemi shume per perspektiven e te rinjeve tane, te vendit dhe kombit tone qe populli yne kete meriton me se paku.
Me pare keni mbeshtetur idene e presidentit Rugova per himnin e flamurin. A mendoni ende se keto jane elemente te domosdoshme per pavaresine e Kosoves?
Kadare: Po une kam dhene nje mendim qe Kosova mund te kete shenja te saj, por keto shenja nuk duhet te jene perjashtuese te shenjave kombetare. Sic e dini, shenjat kombetare, heraldika kombetare shqiptare eshte parashteterore. Shqiperia kete e ka pasur para se te jete shtet. Eshte nje ringjallje e nje heraldike qe tashme nuk lidhet me asnje institucion shteteror dhe eshte kthyer ne nje kulture te dyte politike dhe historike te popullit shqiptar. Prandaj ajo nuk mund te jete e perjashtuar. Nese rregullat nderkombetare do ta kerkonin ne Kosove, sigurisht Kosova duhet ta kete heraldiken e saj qe ta perfshinte ne nje menyre apo tjeter heraldiken e vjeter te kombit shqiptar.
A jeni te kenaqur me integrimet kulturore brendashqiptare dhe cfare kerkohet qe ato te behen me shpejt?
Kadare: Po e them me keqardhje, ka ketu disa pengesa qe jane te panevojshme dhe qe nuk ndihmojne per asgje. Ka rishfaqje grindjesh kunder procesit te integrimit. Ta zeme grindjen per gjuhen, qe une do ta quaja meskine dhe te kote qe, sipas mendimit tim, eshte vetem penguese. Grindje tjeter mund te jete edhe ajo fetare, qe fatmiresisht ende nuk ka dale dhe besoj se shqiptaret ne kete drejtim do te tregohen te kujdesshem sikur deri me tani. Ne duhet te jemi ne kete drejtim sycele per te mos lejuar qe popullit shqiptar t'i shtohen probleme te kota, te bezdisshme dhe shume serioze disa here ne bezdine e tyre. Po ashtu, ka nje mosbesim mes rivaliteteve, eshte e pranishme nje lloj ndjenje jo e shendetshme rivaliteti mes kulturave, per shembull, mes asaj qe zhvillohet ne Kosove apo Shqiperi. Mendoj se duhet te kete nje proces te vetem afirmimi e afrimi dhe te bjere ky mentalitet qe eshte mbeturine e nje mendesie tribale, feudale te vjeter qe ne shqiptaret duhet ta shtyjme larg e me larg.
Lexuesi pret me padurim cdo veper te re te Kadarese. Cila do te jete befasia e ardhshme per lexuesit shqiptare dhe te huaj?
Kadare: Ne vjeshte do te botoj dy romane te shkurter, njerin prej te cileve e kam shkruar shume vite me pare. Qe te dy jane te pjese te nje romani, por te ndare ne dy pjese, apo nese mund te themi ne dy vellime.
Interviste e personalitetit te shquar te letrave shqipe, Ismail Kadare, botuar ne “Bota Sot”
Kadare: Percarja, veprimtari antikombetare
Kembengulja per percarje e politikes shqiptare duhet te konsiderohet si veprimtari antikombetare. Keshtu u shpreh ne nje interviste, shkrimtari i madh, Ismail Kadare. Ai ka komentuar gjithashtu edhe debatet parlementare per komisionet hetimore dhe pozicionin e Shqiperise ndaj luftes ne Irak.
Ditet e fundit, vihet re nje ngritje e tensionit politik ne Shqiperi, pasi sic eshte deklaruar nga te dy palet, marreveshja politike Nano-Berisha nuk ekziston me, si e gjykoni kete rikthim te politikes shqiptare ne konfliktualitet dhe cfare pasojash mund te kete sipas jush?
Kadare: Ju e dini se marreveshjen pozite-opozite, ashtu si shumica derrmuese e opinionit publik ne Shqiperi, une e kam pershendetur. Nuk kam qene aq naiv sa te besoja ne sinqeritetin e plote te saj. Megjithate, kam parapelqyer nje marreveshje qofte edhe te pasinqerte, ne krahasim me nje grindje te sinqerte. Nuk dua te bej humor me gjera qe jane dramatike, por te gjithe jemi deshmitare se gjer tani e vetmja veprimtari qe politikanet e kane bere me zemer, me perkushtim, pa hile, me pergjegjesi, si te thuash, te larte, ka qene kacafytja. Kurse te kunderten e saj, pajtimin e kane bere shkel e shko, sa per te lare gojen, per te fituar ndonje bravo! nga Evropa ose per interesa thellesisht vetiake. Gjithe populli shqiptar, gjithe shqiptaret qe jetojne kudo neper bote, zbutjen, pajtimin ndershqiptar e kane sot brengen dhe preokupimin e tyre me te madh. Ne kete pike, une nuk di ndonje vend tjeter ne Evrope, ku klasa politike te jete ne kundershtim me vendin e vet, dhe kunder tij. Mendoj qe opinioni yne mbarekombetar, brenda dhe jashte Shqiperise, kete kembengulje per percarje te politikes shqiptare duhet ta konsiderojne si veprimtari antikombetare. Sepse s'mund te jete vecse e tille nje politike qe po i merr frymen e qe i mbyll rruget e zhvillimit ketij vendi. Me kete rast deshiroj te perserit pyetjen time te vjeter, qe eshte ne te vertete dyshimi im i vjeter, nese kjo mbrapeshti e politikes shqiptare vjen si rrjedhoje e nje mungese emancipimi, e nje lajthitjeje tribale, e nje carturie shqiptaro-ballkanase, apo eshte thjesht e programuar.
Z.Kadare qe prej dy-tre javesh, Kuvendi dhe politika shqiptare eshte mberthyer rreth nje diskutimi per ngritjen e nje komisioni parlamentar per hetimin e Edi Rames, mendoni se kjo eshte nje e drejte qe i takon opozites apo eshte thjesht nje tensionim i situates politike para zgjedhjeve lokale?
Kadare: Kryetari i Bashkise se kryeqytetit akuzohet per faje per te cilat jane akuzuar shumica e politikaneve dhe qeveritareve shqiptare te te gjitha ngjyrimeve politike. Nderkaq, ndryshe nga shumica e te fajesuarve qe ne i mbajme mend vetem nga akuzat qe u jane bere, ngaqe s'kemi pare te na lene ndonje kujtim tjeter, Edi Rama, mu ne syte tone ka ndryshuar kryeqytetin e vendit. Rrjedhimisht, edhe sikur te pranonim qe kryetari i Bashkise se kryeqytetit ka ecur ne traditen e keqe te te korruptuarve, radha e gjykimit te tij do te vononte shume. Ndaj, sa t'i vije radha, le ta leme te punoje Edi Ramen. Venia ne shenjester e nje ndertuesi midis duhmes shkaterruese, e nje njeriu qe zgjon shprese, midis atyre qe shtojne deshperimin, e nje qytetari te kohes, qe gezon simpatine e brezit te ri, midis injorances qe po plaket, eshte per mendimin tim nje shenje jashtezakonisht e keqe.
Disa analiste politike ne Shqiperi kane kundershtuar qendrimin e qeverise shqiptare ne mbeshtetje te SHBA-se per luften ne Irak, ne optiken tuaj cfare pozicioni duhet te mbajne shqiptaret ne kete perplasje mes SHBA-se dhe disa prej vendeve te BE-se me ne krye Francen?
Kadare: Mendoj se Shqiperia ka bere nje zgjedhje te drejte. Mirenjohja tradicionale ndaj SHBA, (kundershtimi amerikan per copetimin e Shqiperise ne fillim te shekullit dhe roli kryesor per clirimin e Kosoves ne fund te tij), per fat te mire nuk bie ndesh me interesat e sotme shqiptare dhe SHBA mbeten sot aleati yne i fuqishem. Shqiperia eshte nje shtet i kercenuar nga terrorizmi keshtu qe luften kunder tij mund ta konsideroje si lufte te saj. Nje arsye me teper qe opinioni publik shqiptar te jete gjeresisht ne favor te nje nderhyrjeje ne Irak eshte kujtimi i drames se Kosoves, atehere kur shqiptaret prisnin me padurim nderhyrjen ushtarake te NATO-s kunder regjimit te Milloshevicit, aq shume te ngjashem me ate te Sadam Hyseinit sot. Ne kushtet e nje acarimi midis SHBA-se dhe nje pjese te Evropes, per shkak te Irakut, vendet e ish-bllokut sovjetik, qe porsa kane hyre ose synojne te hyjne ne Evrope, vetvetiu jane ndodhur ne nje pozite disi delikate. Shqiperia, ndonese e shkeputur kahere nga blloku sovjetik, ben pjese ne kete grup. Dihet tashme se zgjedhja qe bene keto vende, e Shqiperia bashke me to, perkrah Evropes Atlantike, shkaktoi nervozizem te perzier me ironi, ne ate qe u quajt Evrope e vjeter, sidomos ne France. Nervozizmi, e aq me teper ironia jane quajtur fare te pavend nga vete opinioni publik francez. U shquan per kritike te rrepte kunder ketij nervozizmi filozofi i shquar, Alain Finkelkraut, Bernar Kuchner etj. Nervozizmi, e sidomos ironia, kane qene te pavend per disa arsye. E para keto jane shtete sovrane dhe eshte e drejta e tyre te marrin ate vendim qe duan. E dyta, ne Evrope s'mund te kete shtete te familjes e shtete jashte saj, me fjale te tjera, te nenes e te njerkes, sic u duk ne nje deklarate te papergjegjshme, kur u be shantazh ndaj ketyre vendeve. (Ne te familjes do te merremi vesh mes nesh, por ju qe sapo hyni, do te paguani harxhet). E treta, vendeve ish-komuniste, te porsadala nga sundimi sovjetik nuk mund t'u valavitet flamuri i aleances me Mosken si ngushellim per humbjen e Washingtonit. E katerta dhe kryesorja, alternativa qe u shtrua perpara ketyre vendeve: o me SHBA o me Evropen, ne nje veshtrim te thelle te gjerave eshte alternative e paqene, per te mos thene absurde. Sipas vizionit te ketyre popujve, qe eshte dhe vizioni yne shqiptar, s'mund te kete qendrim te vertete proevropian qe ne te njejten kohe te jete antiamerikan. Dhe e kunderta, proamerikanizmi per ne s'mund te jete kurre ne thelb antieuropian. Mendoj se ky vizion, si te thuash i jashtem per botcn perendimore, eshte me i sakti nga te tjeret. Per ne, qe kemi qene te vecuar nga qyteterimi perendimor, Evropa dhe SHBA kane qene nje dhe te pandare. SHBA dhe Evropa jo vec e vec, por bashkarisht, perbenin Perendimin, shpresen tone te vetme per liri. Prandaj acarimi brenda Perendimit nuk mund te perjetohet prej ketyre popujve vecse si ngjarje tejet dramatike, qe bie ndesh me interesat e tyre themelore. Ne keto kushte, te gjitha vendet ish-komuniste, duke perfshire edhe vendin tone, jane te interesuara qe konflikti SHBA-Evrope te kapercehet dhe uniteti i Perendimit te vendoset sa me shpejt. Natyrisht interesat e vete Perendimit te kercenuar aq rende sot, e ne nje rrafsh me te gjere, ato te krejt botes se sotme e kerkojne kete gje.
Kadare- Interviste
Shqiptaret: Si po hyjne ne Europe?
Ismail Kadare analizon zhvillimet me te fundit ne Kosove. Pjesemarrja e perfaqesuesve te saj ne Samitin e Selanikut, raporti me nderkombetaret dhe rruga jo e pafund drejt pavaresise dhe integrimit europian. Nje rruge qe kalon paralelisht me heqjen e barrierave mes vete shqiptareve ne rajon
Zoti Kadare, pas 4 vitesh te perfundimit te luftes ne Kosove, si do t'i vleresonit zhvillimet ne Kosove, rezultatet e deritanishme?
Njeriu duhet te jete i verber qe te mos e cmoje ate ndryshim te madh qe ka ndodhur, ndryshimet themelore qe kane ndodhur ne Kosove qe i dine te gjithe, s'eshte nevoja ti perserisim. Natyrisht pas nje vuajtje te gjate cdo popull ka gjithmone padurim qe gjendja te normalizohet sa me shpejt dhe une e kuptoj fare mire qe ne Kosove shqiptaret kane pretendime, kane ambicje pozitive per gjithshka, qe Kosova te evropianizohet sa me shpejt, qe ligjet te funksionojne, qe te shmanget nje lloj amullie me sa kam pare ne shtyp ,disa flama nga te cilat po vuan gjithe hapesira ballkanike sot, si puna e mafies, e krimit, e korrupsionit etj. Dhe te gjitha keto une i kuptoj fare mire. Vete ky padurim ka anen e vet pozitive, natyrisht kur nuk kthehet ne nje aksion trazues sic jane bere disa here perpjekje qe te krijojne acarime te renda qe demtojne rende kauzen shqiptare, te Kosoves.
Aktualisht ne Kosove institucionet vendase, parlamenti, presidenca, qeveria, politikanet ne pergjithesi pretendojne se ka ardhur koha qe te kene kopetenca me shume dhe pse jo, te gjitha kopetencat te kalonin ne duart e shqiptareve. Kete kerkese ju si e vleresoni zoti Kadare, a jane pjekur kushtet qe Kosova te drejtohet nga vete kosovaret?
Po. Derisa institucionet e Kosoves e kerkojne kete me kembengulje, kjo do te thote se kane besim ne kete gje, kane besim qe mund te jene te afte per te marre nje pjese te kopetencave.Une do te thosha ne kete drejtim qe Kosova, Ballkani, Shqiperia, te gjithe ne kemi ende nevoje per nje mbikqyrje europiane, bile do ta quaja mbikqyrjen europaine jo nje gje qe te cenon dinjitetin, autoritetin e ketyre vendeve, jo qe e cenon, por perkundrazi e ndihmon. Me duket se ka nderruar koncepti kur perpara kjo quhej ndikim kolonialist ose sundim kolionalist.Tani ndikimi europian kerkohet nga vete shtetet europiane. Te gjitha shtetet qe perpiqen te hyjne ne Europe si ato dhjete shtetet e ish lindjes qe hyne koheve te fundit, mbikqyrja europiane dhe ndihma europiane jane te lidhura bashkarisht, keshtu qe mendoj se duhet ndryshuar pak koncepti tradicional qe kemi per ate qe quhet sundim i te huajit. Te vijme konkretisht te Kosova. Une e kuptoj fare mire qe ka nervozizem shpesh per administraten e UNMIK- ut. Eshte e pashmangshme. UNMIK- u perfaqeson nje organizate te madhe boterore OKB, nje pjese e shteteve te se ciles nuk jane aspak me te zhvilluara se Kosova sidomos nga ana juridike ose nga ana e emancipimit, perkundrazi dhe natyrisht kjo oraganizate e madhe boterore ketu ka sjelle nje administrate, burokracia e se ciles nuk mund te perfaqesoje kurre anen e saj me te mire te botes. Prandaj ketu duhet te kete nje vullnet per mirekuptim dhe gjithmone nuk duhet humbur vizioni kryesor qe kjo adminsitrate sidoqofte udhehiqet nga nje pjese e perparuar e botes.
Pas 4 viteve te mbarimit te luftes ne Kosove, si e shihni te ardhmen e Kosoves, cili do te jete statusi i tij perfundimtar?
Per mua si njeri, si qytetar, si shkrimtar dhe per cdo shqiptar normal, kjo eshte nje gje qe nuk besoj se ngjall dyshime. Statusi i ardhshem i Kosoves eshte statusi i lirise, eshte statusi i pavaresise, eshte statusi i dinjitetit te plote te popullit shqiptar qe jeton ne Kosove ne bashkesine europiane. Kjo do te thote se kjo eshte e vetmja rruge e vetmja rruge nga duhet te ecet. Prandaj edhe ketu duhet lufta per pavaresi, deshira per pavaresi, puna per pavaresine me teper se lufta qe presupozon nje durim te madh, nje mencuri te madhe, qe nuk duhet humbur asnjehere strategjia, perspektiva qellimi kryesor. Kjo eshte nje rruge e padiskutueshme, ky eshte nje qellim i padiskutueshem. Kur them i tille, nuk them se do te vazhdoje apo do te vije pas shume dekadash.
Pershpejtimi i ketij hapi zoti Kadare ndikon pozitivisht per Kosoven dhe rajonin e Ballkanit?
Natyrisht cdo gje e mire qe ndodh ne Ballkan eshte e mire per te gjithe. Nje hapesire europiane ne Ballkan dhe Kosova tani per tani eshte pjesa qe ka me shume prani europiane se cdo zone tjeter e Ballkanit. Eshte nje gje e mire per te gjithe, eshte nje rrezatim i mire per te gjithe dhe s'ka pse te krijoje as xhelozi as nervozizem tek popujt e tjere, perkundrazi hapja e trasese europiane per popujt e Ballkanit perendimor kohet e fundit te gjithe e dine qe Europa ka shpallur angazhimin e saj shume me fort se perpara qe te kujdeset per Ballkanin perendimor dmth. per kete pjese te Ballkanit ku bejne pjese te gjithe Kosova, Shqiperia, Maqedonia, Mali i Zi, Serbia dhe kjo eshte nje gje shume e mire per Ballkanin qe u vu si te thuash ne axhenden e dites, u vu me nje fare ngutje, me nje fare urgjence ndersa me perpara lihej si nje gje me mosbesim, si nje gje qe eshte veshtire se mund te ndodhi shpejt, kurse tashti kjo eshte nje gje pozitive se popujt e Ballkanit te gjithe, por ne rradhe te pare ne shqiptaret, por edhe fqinjet tane duhet ta kuptojne se ky eshte nje shans dhe ky shans ka 2 faktore kryesore: e para forcimin i lidhjeve me Bashkimin Europian nga njera ane dhe forcimin e lidhjeve me njeri- tjetrin domethene heqja e barrierave midis njeri- tjetrit per te parapergatitur keshtu ate qe quhet hapesira europiane. Dhe kjo mendoj une eshte garancia me e sigurte e problemit te pavaresise dhe statusit te Kosoves dmth. Kosova hyn ne menyre te gjere ne kete trase si te gjithe popujt e tjere.
Interviste me Ismail Kadaren ne Keln
Nga shtepia botuese ne Cyrih Ammanndoli keto dite libri i shkrimtarit Ismail Kadare Ura me tre harqe i perkthyer ne gjermanisht nga Joachim Rauhm.
Me kete rast shkrimtari yne Kadare zhvilloi nje turne nga data 4 Nentor ne Cyrih, ne Eslingen, Frankfurt, Dyseldorf, Duisburg Esen Keln, Bilefeld dhe Osnabryk sebashku me perkthyesin gjerman Joachim Rauhm. Gjate takimeve me lexuesit gjerman Kadare lexonte nje pjese nga libri ne gjuhen shqipe ndersa perkthyesi ne gjuhen gjermane. Me pas zhvilloheshin pyetje dhe pergjigje nga pjesmarresit duke i bere keto takime shume te ngrohta dhe mjaft interesante. Libri Ura me tre harqe eshte i dyti i perkthyer ne gjermanisht pas Prillit te thyer nga i njejti perkthyes i titulluar Der zerrissene April dhe nga e njejta shtepi botuese.
Zoti Kadare, pas turneut qe zhvilluat per 10 dite me rradhe ne shume qytete te Gjermanise, cili eshte mendimi juaj per publikun gjerman me te cilin kontaktuat drejtpersedrejti gjate ketij turneu?
Kadare: Padyshim publiku gjerman eshte nga me te miret ne Europe dhe nuk e them kete sepse ndodhem ne Gjermani. Eshte vertet nje publik qe persa i perket letersise eshte nga te paret ne Europe qe vjen ne salle degjon leximin me nje vemendje te madhe, degjon leximin e vepres, ka kuriozitet te degjoje ne gjuhen shqipe, pastaj ne gjermanisht. Kontaktet, pyetjet, pergjigjet jane te nje niveli mjaft te larte profesional, jane shume serioze dhe nga njerez qe e kuptojne thelle letersine, qe duan te dijne per Shqiperine per kulturen shqiptare, per librin vete dhe kjo eshte nje gje shume e gezueshme. Ne e dijme se per fat te keq, per kombin tone, per kulturen tone disa here ka nenvleftesime ne rrethe te caktuara, por ne kete turne qe bera ne Gjermani konstatova te kunderten.
Si autor i librit Ura me tre harqe te cilen ju e keni shkruar rreth 30 vite me pare, sot pse do ta blenin librin lexuesit gjermane?
Kadare: Po te flasim sipas ligjeve te letersise kjo eshte gjeja me normale ne bote. Nje liber kur kalon nje fare kohe dhe vazhdon te jete i kerkuar nga lexuesit tregon se ai ben pjese nderkaq ne ate qe quhet thesar i letersise. Nuk dua te mburr librin tim, por kjo eshte parimore, eshte per te gjithe shkrimtaret, eshte nje gje e gezueshme kur nje liber kerkohet pas 30 vjetesh njelloj sic eshte kerkuar ne kohen kur eshte botuar dhe prandaj une nga gezimi kete e rikonstatova nga publiku gjerman.
Zoti Kadare, ju e thate edhe ne takim me publikun ketu ne Keln se legjendat sherbejne shpeshhere si frymezim per nismen e nje libri, e nje romani apo nje pjese tjeter krijuese, a do te thote kjo se nje legjende tjeter do te sherbeje per te shkruar per realitetin e sotem shqiptar?
Kadare: Legjendat jane nje pasuri e perjetshme e njerezimit. Ato nuk mbarojne kurre. Disa kujtojne se kane qene ne kohet e vjetra dhe nuk do te jene me ne te ardhmen. Nuk eshte e vertete. Cdo popull ne cdo kohe krijon legjenda pas menyres se re nganjehere bashkekohore. Jane vete njerezit modern qe krijojne legjenda pa e ditur qe jane legjenda dhe me vone do t'kuptojme qe ato jane bere legjenda. Shpesh here degjojme si legjenda e Kenedit e Merlin Monrose, e kesaj ose asaj.Keto tani duken si legjenda shume te thjeshta ne krahasim me ato madheshtoret e se kaluares, por me vone do te kete domethenje me te madhe, duke kaluar koha krtistalizohen disa qe kondesojne, dendesojne historine ne menyre te habitshme. Pra legjendat nuk jane specialitet i popujve te prapambetur sic kujtojne disa ose i kohrave vetem te vjetra. Cdo kohe krijon nje menyre te re te pasqyrimit te botes dhe keshtu legjendat bejne pjese ne kete gje.
Zoti Kadare, 50 vjetet e diktatures, sa e kane zhvilluar apo sa e kane cenuar letersine shqipe, konkretisht, per cfare mund te mbahet mend kjo periudhe nga njerezit e letrave?
Kadare: Letersia eshte nje gje qe meritat ose mungesat e saj nuk duhen ngaterruar kurre me rregjimin politik.Mjere ajo letersi qe zhvillohet per shkak te regjimit demokratik te nje vendi dhe mjere ajo letersi qe pengohet per shkak te regjimit tiranik te nje vendi. Letersia, une e kam theksuar gjithmone, ka pavaresi nga regjimi politik. Nje regjim politik mund ta gjymtoje letersine, mund t'i shkepuse copa te saj mund t'i fuse shkrimtaret ne burg, mund t'i vrasi fare, por ai nuk mund ta deformoje letersine ne qofte se ajo eshte letersi e vertete e madhe, kurse shpesh letersia sikurse nje rregjim demokratik nuk i siguron letersise nje nivel te larte, nuk eshte regjimi demokratik, eshte tjeter gje... Pra letersia ka nje liri te veten qe ndryshon nga liria shoqerore.Letersia ka nje pavaresi absolute. Ajo edhe ne nje regjim tiranik mund te jete e lire sikurse ne nje regjim demokratik ajo mund te jete e roberuar, mund te mos jete e lire. Prandaj edhe ne regjimin shqiptar te Enver Hoxhes neqoftese letersia shqipe ka arritur sukses nuk eshte merite e regjimit, ska te beje fare regjimi, e kunderta. Pikerisht shterngesa e ka bere ate qe te gjej menyra shprehjeje shume te sterholluara sikurse ai, e kam thene edhe here te tjera, i burgosuri ne burg qe gjen energji kolosole per te hapur nje tunel per te dale. Sot a mendoni qe nje njeri modern mund te hape nje tunel per te dale nga nje hotel? Jo, kurse ne nje burg kjo ka ndodhur gjithmone, sepse clirohen energji kolosale te cilat nuk mund te mendohen ne kushte te tjera.
Atehere shkrimtaret e lindjes duhet te ndjehen me mire se sa ata te perendimit sot?
Kadare: Ne tani jemi bere njelloj si te thuash, sepse lindje- perendim, shtetet, pavaresisht nga problemet demokratike, nuk kane probleme me te shtypjes diktatoriale dhe tashti sic e shikoni jemi ne kushte te barabarta pak a shume dhe ne keto kushte te barabarta nuk po bejme cudira sic pritej. Kjo do te thote se letersia ka kalendarin e saj, ka zhvillim te ngadalte, ka zhvillim te sigurte. Prandaj sot ka disa qe thone: pse s'po behet gje, kane kaluar 10 vjet,12 vjet qe eshte permbysur komunizmi? Nuk duhet shqetesuar. Letersia ka nje kalendar shume te ngadalte, tjeter lloj, si ajo qe punet e medha levizin ngadale. Prandaj eshte normale qe letersia te prese qe te zhvillohet. Letersia shqipe do te eci dhe une kam besim te plote qe do te eci normalisht , do te eci perpara, por kursesi s'do te presim kete gje pas cdo stine dhe pas cdo viti.
Si e shpjegoni zoti Kadare sot faktin e botimeve te shumta ne gjuhen shqipe, mijra, te cilat i pate edhe ne panairin e fundit te librit ne Tirane .Mos kemi ketu abuzime, nje lloj komercializmi?
Kadare: Kjo qe thoni ju eshte krejtesisht e vertete dhe e drejte. Demokracia i sjell keto te keqia bashke me te mirat qe sjell, sjell nje clirim te tregut. Botimet, qe nuk eshte gje e keqe qe jane, nuk eshte mire kur jane jashte kontrollit te opinionit publik domethene qe te kete botime te njerezve qe nuk meritojne te botojne mirepo kjo eshte e pashmangshem ne periudhen e demokracise. Kjo do te vazhdoje te jete e pashmangshem edhe kur demokracia te stabilizohet, pasi tregu duke u privatizuar e krijon kete gje. Autoret mund ti botojne vete librat e tyre por eshte nje gje shume e trishtueshme qe autoret paguajne para per te botuar. Keto jane sigurisht botime fallco. Keto jane botime jasht vlerave, jane botime jasht standarteve, por nuk mund t'i shmangesh, nuk mund te dalin ligje per kete. Keto ligje duhet ti vendose kritika letrare, opinioni publik, shtypi i specializuar, prandaj ka rendesi shume zhvillimi kulturor i nje vendi .Kur kjo kultur eshte me nivel te larte dhe kur rritet vleresimi nga opinioni publik nga kritika atehere kjo letersi dalengadale do te zhduket nga skena dhe do te beje shume mire te zhduket, sepse ato jane si barerat e keqija qe pengojne letersine e vertet te marri fryme.
