Ne kete faqe do te lexoni:
1. Keshtjella e Makbethit, streha qe ndezi letersine time
2. Kadare: “Ja pse kam perzgjedhur per te nderuar perkthyesin David Bellows”
3. Kadare, fiton Shqiperine tjeter
4. Kadare: Integrimi ne Europe do afronte popujt e Ballkanit
5. Kadare: "Man Booker", me i veshtire se Nobeli
6. Londra nderon Kadarene me cmimin prestigjoz
7. Cmimi Kadare dhe mashtrimi Robert Elsie
8. Dukuria Robert Elsie dhe mashtrimi i panderprere anti-Kadare
9. Veprat e Kadarese, mesim ne universitetet amerikane
10. Kadare, jeta nen regjimin komunist
11. Shqiptaret e Ballkanit kane nevoje per diasporen
12. Kadare: Popujt e Ballkanit duhet te lidhen me njeri -tjetrin
13. Kadare: Lidhja ka humbur arsyen e te qenit
Keshtjella e Makbethit, streha qe ndezi letersine time
Ismail Kadare
Zoti President, Zoterinj anetare te jurise, Zonja dhe Zoterinj,
Falemnderit, po, falemnderit ngrohtesisht per kete nderim te larte qe marr sot dhe per fjalet miqesore qe po degjoj.
Nese do duhej ta filloja kete fjalim me nje himn letersise, duke treguar besimin tim tek ajo, me sakte, duke shprehur idene se eshte letersia ajo qe me ka bere njeri te lire, rreziku do te ishte i madh, mos nje deklarate e tille do te dukej pak e thjeshte dhe banale nga goja e nje shkrimtari qe sapo ka bere dy mije kilometra per te ardhur tek ju.
Ne te vertete, distanca ndermjet Tiranes, kryeqytetit te vendit tim, dhe Edinburgut, kryeqytetit te Skocise, eshte pikerisht kaq. Ajo nuk pengon jo vetem per te insistuar ne kete deklarate, por do te shtoja, edhe pse kjo mund te dukej e cuditshme, qe ne raportet ndermjet letersise, lirise dhe atij qe po ju flet, Skocia ka luajtur nje rol nxites.
Lejomeni te perseris ketu ne forme te permbledhur ate cfare kam shkruar 40 vjet me pare ne nje nga rrefimet e mia te para, “Kronike ne gur”, qe Z. Carey me te drejte e citoi para pak minutash, me mprehtesi.
Jam lindur dhe rritur ne nje qytet te thjeshte mesjetar te Shqiperise, ne qender te te cilit ngrihej nje keshtjelle me nje dukje madheshtore aq sa dhe kercenuese. Ne te gjitha regjimet, perfshi dhe ate komunist, ajo fshihte nje burg. Dhe sic mund te shihej nga te gjitha lagjet e qytetit, kjo keshtjelle qe ngrihej mbi kullen-burg u rrezatonte force dhe kercenim kater pikave te horizontit.
Qe femije qeshe rritur ne hijen e saj. Por, ne moshen 11-12-vjecare, ne kohen e leximeve te para serioze, papritur nje tjeter keshtjelle pushtoi trurin dhe imagjinaten time. Nje keshtjelle skoceze e ngritur pikerisht ketu, jo larg Edinburgut: keshtjella e Makbethit.
Magjepsja ime pas saj ishte e tille qe keshtjella e larget skoceze e zbehu ate te verteten e qytetit tim. U zbrapsen burgu i saj, rojet dhe kercenimi i saj. Ngjau keshtu dicka e pazakonte: nje adoleshent shqiptar, ne fund te ketij vendi te shtypur nga zgjedha komuniste, u gjend i joshur fale Shekspirit, nga mjegullirat e nje Skocie pertej imagjinates.
Duke iu shfaqur nje bote tjeter, ajo e letersise, ky adoleshent i kishte besuar tashme jo vetem imagjinaten e tij, por edhe vetedijen e tij morale kesaj bote tjeter. Ligjet e saj u bene per te ligje te para, mbi gjithe te tjeret. Udheheqesit e saj Homeri, Shekspiri, Dante, Kafka - u bene padronet e saj te vertete.
Iu dhashe kesaj magjepsjeje sic i jepesh nje feje.
A nuk na kane pyetur kaq here, ne shkrimtareve te ish-perandorise komuniste: “Si e shpjegoni qe ju paskeshi mundur te beni letersi te mirefillte ne kete vend dhe ne ate periudhe ku kjo dukej e paarritshme”? Per kete pyetje, pergjigjja ime ne pergjithesi eshte kjo: “Ne kemi besuar tek letersia. Dhe ajo, ne kembim te besnikerise dhe te beses sone, na dhuroi bekimin dhe mbrojtjen e saj.”
Te besosh tek letersia, do te thote te besosh ne nje realitet te eperm; te besosh tek letersia do te thote qe regjimi i tmerrshem te cilit iu nenshtrua vendi im ishte me i dobet se madheshtia e pikelluar e letersise. Te besosh tek ky art, kjo do te thote qe te jesh i bindur se ai regjim te cilit ju nenshtruat, se policia qe ju pergjonte, se udheheqesit e larte, funksionaret, gjithe ngrehina e tiranise nuk eshte vecse nje makth kalimtar, ne krahasim me Urdhrin suprem per te cilin ju ishit bere dishepull.
Per t’i rene shkurt, lejomeni te rikujtoj ketu nje episod nga “Komedia Hyjnore”. Kur, duke udhetuar ne Ferr, Dante Aligieri i trembet idese se nje stuhi e tmerrshme po afrohet, mesuesi i tij Virgjili i thote: “Mos kini frike, eshte stuhi e vdekur!”
Keto fjale e sqarojne mire ate qe thashe pak me pare. Nese ti ia del mbane ta besh vetveten qe te shohe motin e ashper te diktatures si nje “stuhi te vdekur”, atehere do te keni ne dore celesin e enigmes. Dhe vetem letersia mund t’ia jape shkrimtarit ate celes.
Nuk eshte e lehte, per ate qe shkruan, te ndihet i gjalle ne mes te nje regjimi te vdekur. Nen regjimet totalitare, letersia dhe artet e tjera jane perballur me nje prove mizore qe s’eshte pare kurre ne historine e botes. Ne te gjitha koherat njihen ndeshkimet e shkrimtareve, censurat, denimet, internimet, debimet. Por ajo per te cilen po flas nuk e permban ndalimin e qarkullimit te veprave me te famshme, te atyre qe i quajme “katedrale” te krijimit artistik. Jo, ai u perpoq te mohoje pergjithmone madje edhe mundesine per te ngritur monumente te tilla. E thene ndryshe, ai u mundua te shkaterroje edhe lenden me te cilen ndertohen keto katedrale. Ai eshte shtrenguar te krijoje nje race te re shkrimtaresh qe me duart dhe zellin e tyre, u punesuan per te shkaterruar letersine.
Ne nje fare menyre, stalinizmi ia doli mbane. Radhet e shkrimtareve qe do te dezertonin Tempullin do te argumentonin dite pas dite, megjithese te tjeret, besniket do te shihnin dite pas dite se si radhet e tyre pakesoheshin. Ne s’ishim vecse nje pakice ne nje shkretetire pa kufij dhe pa shprese e cila quhej Realizem Socialist.
Ne ngushellonim njeri-tjetrin, ndersa perpiqeshim te benim letersi sikur ai regjim te mos ekzistonte. Ia kemi dale aty-ketu. Disa here, jo. Ideja se ne do mundnim te pergatisnim ndonje copez ushqimi shpirteror per popullin tone te burgosur, na ka mbushur me gezim.
Lejomeni te insistoj: po, ky ushqim shpirteror modest ka qene nje lloj racioni mbijetese per popullin tone ne ate vend-burg.
Dhe papritur, nje dite, duke kapercyer naten e diktatures, kjo buke burgu per cudi arriti deri tek duart tuaja. Ne qytetet tuaja te lira: ne Paris, Londer, Nju Jork, Madrid, Vjene, Rome, ju keni marre ne duart tuaja kete buke burgu dhe e keni pare me kuriozitet. Me pas e keni shijuar, e keni vleresuar, e keni respektuar se kjo buke ishte po aq e ngrenshme per ju, njerezit e lire te nje bote te lire.
Nje shkrimtar shqiptar nuk mund te priste vleresim me lavderues. Per te, ishte nje mrekulli si ato qe rrefehen ne shkrimet e shenjta. Shqiperia e vogel e harruar, e ndare nga bota, thuajse e fshehur, kishte dhene pra nje shenje se ishte ende gjalle? Ajo kishte bere te ditur se, megjithese diktatura e pat mbajtur kembe e duar lidhur, ajo ende nuk e kishte skllaveruar shpirtin e saj.
Eshte pikerisht kjo shenje adresuar nepermjet letersise dhe e kapur ne menyre kaq fisnike prej jush, miqte e mi te shtrenjte, qe beri te mundur te paperfytyrueshmen. Eshte kjo shenje qe beri te mundur kete cmim qe ju me jepni sot. Eshte ajo qe beri te mundur ardhjen time deri tek ju, deri ne tokat e Skocise. Dhe eshte perseri ajo, me ne fund, qe beri te mundur viziten qe do te bej, neser, per here te pare, e strukur ne imagjinaten time, nje strehe e cila me shume se cdo ngrehine tjeter, ndezi pasionin tim per letersine: keshtjella e Makbethit.
(Fjala e Ismail Kadarese me rastin e marrjes se cmimit “Man Booker International”
Kadare: “Ja pse kam perzgjedhur per te nderuar perkthyesin David Bellows”
Shkrimtari Ismail Kadare thote se e ka befasuar fitorja e cmimit te madh “Man Booker International Prize” dhene ne Britanine e Madhe. Ne nje interviste per BBC, Kadare tregon se mes 5 perkthyesve te vepres se tij ne anglisht ka perzgjedhur perkthyesin, David Bellows per te fituar 15 mije sterlina.
Disa here shqiptaret, por dhe lexuesit me gjere kane pritur dhe shpresuar qe ju te fitoni cmimin Nobel ne letersi. Booker Prize eshte cmimi me i nderuar dhe me i vleresuar per letersine ne Britanine e madhe. A mund te na thoni nese ju ka befasur ky cmim? A e prisnit ate?
Pak e dyfishte do te jete pergjigja ime. Nga nje ane nuk me ka befasuar, nga ana tjeter fitorja, po. Nuk me ka befasuar caktimi ne grupin e shkrimtareve midis te cileve do te zgjidhej fitimtari, sepse une sic thate dhe ju duke qene disa here finalist ne Nobel, jam mesuar me te qenit finalist dhe kur je 3 4 finaliste eshte me e afert fitorja. Ne kete rast, grupi nga do te zgjidhej fitimtari ka qene shume i gjere, me shkrimtare jashtezakonisht te njohur, shume te mire te gjithe, 18 shkrimtare nga gjithe bota dhe shansi per te fituar dukej shume me i vogel se atij i Nobel.
Zoti Kadare ne vleresimin tuaj per cmimin keni nenvizuar faktin qe jeni shkrimtar nga Ballkani, nje pjese e botes qe me se shumti ka prodhuar lajme per luftera apo mizori njerezore. Zakonisht, ju kemi degjuar te identifikoheni si shqiptar dhe te nenvizoni tiparat me pozitive te popullit shqiptar. Sa ballkanas ndiheni tani?
Une mendoj qe cdo shkrimtar shqiptar, sikurse cdo shkrimtar grek, rumun, sllav, kroat, serb do apo s’do ne njefare menyre eshte ballkanas. Ballkani modern ka nje nam jo te mire, perkunder namit te mire qe ka patur Ballkani antik per shkak te Greqise se lashte. Une nuk jam mburrur ndonjehere qe jam shqiptar dhe as nuk me ka ardhur turp qe jam shqiptar. E njejta gje, as nuk jam mburrur dhe as me vjen turp qe jam ballkanas, ndonese nami i Ballkanit nuk eshte per t'u lakmuar. Identiteti i trete i shkrimtarit qe jeton ne kontinentin evropian eshte njekohesisht shkrimtar evropian. Pra, nje shkrimtar do apo s’do kur eshte i njohur i ka te trija keto identitete dhe sidomos kur botohet ne gjithe hapesiren evropiane. Prandaj, ato jane te lidhura ne menyre te natyrshme dhe aq me teper me Bashkimin Evropian qe eshte aspirata e gjithe popujve te Evropes, ky identitet behet vertet i kapshem. Ne jemi te gjithe njekohesisht shqiptare, ballkanas, evropian.
Cmimi Men Book jepet cdo 2 vjet dhe deri me sot u ishte dhene vetem shkrimtareve anglisht shkrues. Ne gare, sic e thate dhe ju ishin dhe shkrimtare te tjere te njohur boterisht, madje fitues te cmimit Nobel. Nje vleresim te lidhur me kete cmim realisht dhe indirekt e merr edhe gjuha shqipe apo jo?
Natyrisht. Kur jepet nje cmim i permasave te tilla, cmimin e merr shkrimtari, nuk eshte nder per letersine shqipe sepse letersia shqipe e kohes se komunizmit eshte nje letersi qe nuk cmohet, qe koha e ka hedhur poshte, shumicen e saj. Letersia e mire e asaj kohe, sepse ka nje pjese te mire te saj, eshte minoritare, e pakte. Eshte kjo pakice qe nderohet, prandaj s’mund te thuhet qe eshte nder per letersine shqipe sepse flasim per letersine e komunizmit. Kurse mund te themi me plot gojen qe eshte nje nderim per gjuhen shqipe, sepse gjuha shqipe eshte ajo qe ka prodhuar kete letersi qe merr kete cmim ose te autorit qe merr kete cmim. Prandaj, me e sakte do te ishte dhe me e vertete qe ishte nje vleresim per gjuhen shqipe, ne menyre te terthorte hyn ne gjuhet qe konkuron tashme, ne gjuhet me te medha qe pjellin letersi.
Ju e percaktoni veten si nje shkrimtar jo politik, por lexuesit e dine mire se letersia juaj ka qene e lidhur me politiken per vete permbajtjen e saj. Cfare vendi ze realisht politika ne jeten tuaj?
Kur une them qe nuk jam nje shkrimtar politik e them kete me bindje, sepse duke e njohur mire letersine e madhe boterore, e di qe doza e politikes eshte nje gje e pashmangshme ne letersi, eshte pjese e jetes dhe shkrimtari nuk duhet te kete turp nga politika, por qe te pasqyrosh ne vepren tende edhe rrethana politike ku jeton, kjo s’do te thote aspak qe ti je nje shkrimtar politik. Termi me duket eshte i gabuar. Ne kuptimin politik per shembull, tragjedia greke qe eshte baza e madhe e letersise boterore, kur e mendojme themi fjalen e pare tragjedi greke, kuptojme dicka te perjetshme qe nuk ndikohet nga asgje. Ka patur shume kahje politike. Nje pjese e subjekteve te tragjedise greke jane te gershetuara me politiken ne menyre te drejtperdrejte. Ne fund te fundit, fjala politike vjen nga fjala polis, qytet, dhe mund ta zevendesojme kete fjale me fjalen qytetare, pra eshte shpirti i qytetarit te letersise. Prandaj, une mendoj qe kam aq politike. Ne kete rast permenda teatrin grek jo se dua te krahasoj vepren time me te, por ne kuptimin qe sa ka nje shkrimtar qe eshte i perjetshem, modeli i perjetshem i letersise Dante Aligeri, pjesa me e bukur e vepres se tij qe eshte “Ferri dhe Purgatori” jane te mbushura me politike.
Vepra juaj letrare pershkohet nga nje admirim konstant per figuren e shqiptarit me tipare burrerore , liridashes, njeri i beses, mikprites etj. Nje pershkrim ky qe natyrisht ne Ballkan perceptohet ne kufijte e idileve nacionaliste. C‘mendoni ju per kete?
Kjo eshte e vertete qe te gjitha ato tipare qe perbejne kolorit kombetar i nje populli, kur keto kthehen ne nje adhurim te verber, behen delirante, behen edhe negative. Une ne veprat e mia nuk kam sublimuar ndonjehere, gjera qe nuk jane per t'u sublimuar. Per shembull, nese kam shkruar nje liber si “Prilli i thyer” ku trajtohen probleme te gjakmarrjes, nuk e kam veshtruar kete nje gje si dicka te idealizuar, nje gje te bukur, ose nje gje te shemtuar. Jam perpjekur te mbaje ate pikeshikim, objektiv te paanshem qe ka vete dukuria. Ai e ka dhe ate qe quhet fjale burrerore. Por doket e nje populli shpesh kane dhe gjera negative, te perziera me gjera pozitive. Sado ne te na pelqeje t'i mburrim doket shqiptare, nuk mund te harrojme qe ai harron gruan, eshte nje mungese e tij, e kohes eshte krejt e vertete. Sikurse epoka greke quhet e lavdishme per artin, e pranon dhe skllaverine. Njeriu mund te veje duart ne koke kur keta tragjike greke, keta shkrimtare te medhenj nuk kane asnje ze kunder skllaverise, sepse nuk shkonte ne mendjen e njeriut ne ate kohe, ishte dicka e pranueshme. Prandaj, ne kodin zakonit shqiptar qe disa e shikojne me adhurim te tepruar eshte zakoni i prites, te vrasesh njeri ne prite eshte nje gje e turpshme, eshte e kunderta e atij qe quhet dyluftim qe ka krijuar bota europiane. Ketu kalon kufiri midis atij qe quhet identiteti i nje populli dhe glorifikimi i panevojshem i asaj qe s’ka pse te himnizohet. S’kemi nevoje ne per ate gje. Ne kemi nevoje per anet e mira, te nje sinqeriteti, respektimi i fjales, respektimi i mikpritjes, pranimi i tjetrit qe tani quhet tolerance dhe eshte nje nga cudite e botes shqiptare, toleranca fetare per shembull e cila eshte fqinje me tolerancen etnike. Njeriu qe pranon fene e tjetrit, pranon edhe kombin e tjetrit. Nuk eshte armiqesor me te.
Suksesi juaj letrar lidhet kryesisht me veprat e shkruara ne kohen e regjimit komunist. Ngjarjet e asaj periudhe perbejne ushqimin e letersise tuaj, por edhe disa vepra qe ju keni shkruar pas vitit ’90 i referohen kohes dhe njerezve te komunizmit ne Shqiperi. Mesa duket, kjo periudhe mbetet nje frymezim per ju zoti Kadare?
Une do ta zevendesoja fjalen frymezim me fjalen kujtim. Eshte nje periudhe qe le gjurme ne jeten e cdo populli qe jeton. Eshte gjithe ish perandoria komuniste qe nje kohe te gjate do ta kujtoje gjithe ate periudhe. Per letersine, kjo s’ka asgje te keqe. Ka nje fraze te famshme te Homerit qe thote “zotat na i japin fatkeqesite qe ne te mundemi te ngreme kenge per to”, sepse e gjithe letersia e madhe boterore eshte ngritur kryesisht mbi ngjarjet e renda, te forta, te dhimbshme disa here, keshtu qe eshte e kuptueshme qe dhe periudha komuniste te hyje ne keto. Por, nderkaq, gjithe historia e botes pergjithesisht eshte e ashper. Kjo eshte nga me te shemtuarat qe ka ndodhur ne jeten e nje populli qofte komunizmi, qofte fashizmi, epidemite e fundit te njerezimit. Historia e njerezimit eshte e ashper dhe letersia shpesh eshte bere letersi e madhe, pikerisht ne periudhat e ashpra. Per shembull, Shekspiri ka jetuar ne nje kohe shume te rende, Servantes shume te rende, Dante Aligeri po ashtu. Nje pjese e letersise, qofte shkrimtaret si Kafka ne nje periudhe shume te heret, te pashprese. Nuk demtohet letersia nga kjo gje. Si ne ate minieren qe eshte e pasur me qymyr, qymyri eshte teper i zi, sigurisht, ajo nxjerre diamantet e saj. Gjithe puna eshte se ne vepren time si shkrimtar ne menyre te natyrshme ka dale qe pak a shume une kam bere te njejten veper si ne regjimin qe vdiq dhe ne regjimin qe eshte e kunderta e saj. Une nuk u bera ne vepren time me kurajoz ne ato qe shkrova pas renies se komunizit, sesa ne ato qe kam shkruar aq sa mundesha te shkruaja ne ate kohe. Une jam vertet krenar qe vepren me te kurajshme e kam shkruar ne kohen me te veshtire, kur ishte e rrezikshme. Prandaj kjo me ka krijuar nje komoditet shpirteror, sepse vete kur kam qene ne komunizem, kam menduar si do te shkruaja valle po te isha ne nje vend te lire, a do te shkruaja me mire? Dhe del qe letersia eshte paradoksale. Regjimi mund te jete i keq dhe ti mund te besh letersi te lire. Sikurse e kam thene shpesh kete, regjimi mund te jete i lire dhe ti je i roberuar, sepse shpirti jot eshte i roberuar.
Si pjese e cmimit me e bukur eshte dhe nje shume prej 15 mije sterlinash, per nje perkthyes te vepres tuaj. A mund te na hiqni per degjuesit e BBC, kersherine dhe te na tregoni perse eshte fjala dhe nese juve keni vendosur apo menduar se me cilin perkthyes do te bashkepunoni?
Une mund ta nxjerr kete sekret ne Shqiperi. Une kam 5 perkthyes ne Shqiperi. Jane shume si te thuash. Meqenese eshte e drejta e autorit te zgjedhe njerin prej tyre, nuk e kam patur te lehte. Une u jam mirenjohes te 5 perkthyesve, sepse ata te gjithe kane bere te njohur vepren time ne gjuhen angleze, por e kam patur vertete te veshtire dhe meqenese autori ka te drejte t’ia japi njerit, ia kam dhene anglezit, David Bellows, perkthyes i shkelqyer. Ai eshte vete shkrimtar, eseist i famshem, ka shkruar libra origjinale.
Kadare, fiton Shqiperine tjeter
"La Gazetta del Mezogiorno" e perditshmja italiane i rikthehet cmimit te fituar nga shkrimtari yne Ismail Kadare, duke vene ne dukje Shqiperine tjeter; ate te artit dhe te civilizimit. E gjithe kjo e pare permes spektrit qe Kadare jep permes librave e tij, te perkthyer ne 40 gjuhe te botes
Dihet tashme qe shkrimtari shqiptar Ismail Kadare, i cili qe nga viti 1990 jeton ne France, ka fituar cmimin e ri letrar "Man Booker International". Eshte preferuar nga nje seri autoresh te rendesishem nga e gjithe bota, si shkrimtari amerikan Xhon Updike, gjermani Gunter Grass dhe kolumbiani Gabriel Garcia Marquez, te cilet ishin mes 18 autoreve te 13 vendeve te kandiduara per kete cmim. Duke marre cmimin Kadare ka konfirmuar: "Jam nje shkrimtar i Ballkanit, nje pjese e Europes, e njohur per nje kohe te gjate eksluzivisht per peripecite njerezore: konfliktet e armatosuar, luften civile, spastrimin etnik. Shpresoj qe opinioni publik boteror dhe europian te kuptoje tani se Ballkani mund te jete burim, i nje lloj tjeter lajmi dhe rezultatesh ne art, letersi dhe civilizim. Kritiku letrar Xhon Keri pohon se "Kadare eshte nje shkrimtar universal, me nje menyre narracioni, qe merr origjinen nga Omeri". Ismail Kadare, sot ne moshen 69 vjecare, beson per nje te ardhme te re per Shqiperine. Ne librin "Poshterimi ne Ballkan", citon: "Koherat po ndryshojne ne gadishullin e Ballkanit. Nje tjeter gjenerate po rritet, me ide me te qarta dhe nje shpirt me te pasur.
Edhe pse nuk ka ende nje pushtet ekonomik e politik, shpirti i tyre ndjehet ngado: ne shkolla, ne auditore, ne familje, ne bar, ne internet. Eshte nje tjeter fryme, qe do nje tjeter Shqiperi, e cila refuzon varferine si fatalitet dhe imoralitetin si kush. Qe natyrisht desheron ti jape vendit te tij nderin e humbur". Ne ndryshim nga cmimi i vjeter me te njejtin emer, i rezervuar vetem per shkrimtaret e Britanise se Madhe, Irlandes dhe Commoneealth, vleresimi i ri eshte i hapur per te gjithe autoret qe shkruajne ne anglisht , apo qe veprat e tyre jane perkthyer ne anglisht. Edicioni i cmimit behet nje here ne dy vjet dhe vlen per shkrimtaret qe jane ne jete. Ky cmim ka konfirmuar akoma dhe nje here vlerat e vepres se Kadarese. Pak kohe me pare,. nje kolane prestigjoze amerikane publikoi novelen e tij "Dite kafenesh", duke e shitur me 800 dollare nje cope. Vepra eshte perkthyer ne me shume se 40 gjuhe te botes.
La Gazetta del Mezogiorno
KADARE: “INTEGRIMI NE EVROPE DO T'I AFRONTE POPUJT E BALLKANIT”
Interviste me shkrimtarin e mirenjohur, Ismail Kadare
Zoti Kadare, pjesa me e madhe e vepres suaj eshte shkruar ne Shqiperine komuniste. Pare nga ky kendveshtrim, cfare do te thote te krijoje ne Shqiperine e asaj kohe?
Ne Shqiperine komuniste si ne cdo vend komunist kishte dy lloj krijimtarish. Ajo qe ishte e verteta, letersi e vertete, letersi e madhe boterore, letersi ne gjurmen e tradites me fisnike te letersise, dhe nje pseudo-letersi, ajo qe quhej letersi e realizmit socialist, qe ishte negacion i letersise, ishte propagande dhe s'quhej letersi. Prandaj te krijoje kete propagande ishte shume e deshirueshme per shtetin komunist, por po aq e padeshirueshme dhe anormale ishte te krijoje letersi te vertete. Shkurt, qe te beje letersi te vertete, ne nje vend komunist stalinist si Shqiperia ishte nje gje anormale, e keqe, e denueshme, e pare me sy te keq dhe shteti do te pergjonte qe te kapte rastin qe ta ndalonte shkrimtarin qe te vazhdonte kete gje.
Si i shihni raportet mes popujve ballkanike aktualisht?
Popujt e Ballkanit kane patur nje periudhe kur jane marre vesh mire me njeri tjetrin, sepse eshte e kuptueshme, kane patur nje fatkeqesi globale, qe t'u rrinte mbi krye; pushtimin otoman. Mirepo kur ata dolen ne liri, te pavarur, ata u bene shume te ashper me njeri tjetrin, pra perjetuan nje periudhe qe nuk i nderon aspak. Pati shume urrejtje, shume zemerim njeri kunder tjetrit. Ajo qe quhet patriotizem, qe eshte nje ndjenje e shendetshme per nje popull, duke u tepruar, duke kaluar cdo kufi te llogjikes, u shnderrua shume here ne ate qe quhet nacionalizem, ne armiqesi me popujt e tjere. Kjo ka qene fatkeqesi e popujve te Ballkanit. Pra kane nje tradite te keqe te marredhenieve midis tyre qe duhet ta kapercejne. Ata ndodhen perpara nje prove te veshtire dhe mendoj se aspirata e popujve te Ballkanit per t'u integruar per ne Evrope, eshte nje lloj orientimi, nje lloj shenje qe do t'i bashkoje te gjithe, mendoj une, per t'u afruar me njeri tjetrin. Kjo, sepse procesi i integrimit ne Evrope, eshte nje proces i emancipimit te brendshem per ata vete.
Do te mbetesha pikerisht ketu. Lidhur me vepren tuaj, e cila ka qene shpesh here ne qender te debatit per shkak te perkatesise suaj etnike, apo ndonje sulm kunder kesaj vepre. Cfare do te thoshit ne kete drejtim?
Per fat te keq popujt e Ballkanit, kane sulmuar shpesh njeri tjetrin per arsye etnike, per arsye kufijsh, per arsye politike. Letersia per fat te keq eshte gjendur gjithnje ne mes te kesaj lufte dhe ajo ka pesuar goditje nga njera ane ose nga ana tjeter. Per shembull, ne qofte se une ne menyre te natyrshme si shkrimtar kam mbrojtur lirine e popullit te Kosoves, natyrisht une do sulmohesha nga ajo pjese ballkanike, qe ka qene kunder kesaj lirie. Shume shkrimtare te Ballkanit kane rene pre e pasojave, jane gjendur, si te thuash, midis nje sheshi lufte, midis nje zjarri te kryqezuar. Kjo ka qene e pashmangshme, por ky nuk eshte nje shqetesim per shkrimtarin. Neqoftese shkrimtari me ndergjegje e ben nje veper, qe eshte e plote, e vertete dhe mbron ne radhe te pare artin dhe nepermjet artit mbron gjerat me te shtrenjta qe ka bota, ai s'ka pse te shqetesohet per kete zjarr te kryqezuar.
Intervistoi Iliriana A. Bajo
Kadare: "Man Booker", me i veshtire se Nobeli
E Marte, 28 Qershor 2005
Shkrimatri shqiptar eshte shfaqur i surprizuar dje ne marrjen e cmimit "Man Booker International Prize" ne Edinburg te Skocise, duke e shprehur se ishte shume me e veshtire pe te te fitonte kete cmimim sesa vete Nobelin. Kadare pervec vleresimit moral fitoi dhe nje cek prej 110 mije dollaresh. Ai gjithashtu, ka reaguar dhe per kritiket e tij, disa prej te cileve pohojne se veprat e tij kane mbeshtetur kupolen e dikatures
Ismail Kadare, disidenti dhe novelisti shqiptar qe fitoi "Man Booker International Prize", u shpreh dje, gjate marrjes zyrtare te cmimit ne Edinburg (Skoci) se ndjehet shume i lumtur, qe veprat e tij kane qarkulluar ne te gjithe globin. Kadare pervec vleresimit moral fitoi dhe nje cek prej 60 mije sterlinash (110 mije dollare amerikane) qe e shoqerojne ate. Shkrimtari shqiptar u zgjodh fitues nga nje juri treanetareshe mes nje liste jo te shkurter, prej 18 emrash te medhenj te letersise bashkekohore boterore, si Marquez, Ubdike, Kundera, McEwan, Grass etj.
Gjate marrjes se cmimit ne Edinburg, Kadare, librat e te cilit ishin ndaluar nga regjimi komunist ne Shqiperi, tha me te qeshur se te fitonte cmimin "Booker Man" ishte me e veshtire se te fitonte Cmimin Nobel.
Duke folur permes nje perkthyesi, ai tha: "Kur pashe listen e konkurenteve te mi, mendova se do te ishte e pamundur per mua, te fitoja cmimin. Ishte nje liste me emra shkrimtaresh te medhenj dhe mesiguri, secili prej tyre ne liste ka menduar se do te ishte e pamundur te fitonte. Disa prej tyre kane fituar dhe nje Nobel. Duke qene se jam kandiduar disa here per cmimin Nobel, dukej me e veshtire qe une te fitoja "Man Booker" sesa Cmimin Nobel". Veprat e Kadarese, i cili ka lindur ne vitin 1936 ne Gjirokaster, jane nxjerre kontrabande nga Shqiperia nga botuesi i tij francez ne vitin 1980. Ai kerkoi azil politik ne France ne vitin 1990 dhe novelat e poemat e tij jane perkthyer ne me shume se 40 vende. Nder novelat me te arrira mbetet "Gjenerali i Ushtrise se Vdekur", te cilen e ka shkruar ne vitin 1963. Shpresohet se ky cmim, do ti jape veprave te shkrimtarit nje shtrirje akoma me globale. Duke folur per veshtiresine e publikimit te veprave te tij te para, Kadare tha se kishte nje minoritet shkrimtaresh te vertete ne vendet komuniste. "Regjimi totalitar pelqen shkrimtaret medioket", eshte shprehur Kadare. "Ekziston nje histori e pafundme dashurie mes regjimit totalitar dhe mediokritetit dhe jane ne nje gjendje lufte te eger me te gjithe ata shkrimtare qe nuk jane medioker. Sa here qe mund te botonim dicka, qofte edhe nje faqe te vetme, e kishim moralin shume te larte per te. Ai cast ishte nje triumf i madh. Nese keto triumfe ndodhnin here pas here, atehere ishte nje kenaqesi e vertete. Kjo na ka mbajtur te shkojme perpara gjate te gjithe kesaj periudhe. Perndryshe do te ishim cmendur ose thjesht do te kishim hequr dore". Kadare gjithashtu, u shpreh dhe per kritiket e tij, disa prej te cileve pohojne se veprat e tij kane mbeshtetur kupolen e dikatures. Ai tha: "Eshte ne mode tani, qe ne vendet post komuniste te ish Bashkimit Sovjetik, njerezit te thone 'Une mund te behesha shkrimtar po nuk me lejuan'. Njerezit e favorizuar per te folur per ate periudhe, jane njerezit qe kane bere dicka dhe jo njerezit te cilet heshten dhe jetojne me nostalgjira. Eshte shume e lehte te besh moral, por ndonjehere ky moral behet nga njerez te cilet jane te pamoralshem". Profesor Xhon Keri e ka pershkruar Kadarene si nje "shkrimtar universal". Cmimi "Man Booker International Prize", ndahet per autore te gjalle, vepra e te cileve eshte perkthyer gjeresisht ne anglisht dhe eshte vleresuar nga publiku anglishtfoles. Bashke me Kadarene u nderua edhe perkthyesi i vepres se tij ne anglisht, i zgjedhur prej vete shkrimtarit, David Bellos, i cili mori nje certifikate dhe nje cek prej 15 mije sterlinash.
Kadare eshte autor i romaneve dhe i nje serie vjershash, permbledhjesh, novelash dhe poezish. Eshte nderuar me titullin e larte "Nderi Kombit". Kadare ben pjese ne Akademine Franceze nder 12 anetare te huaj te kesaj Akademie, si dhe i Akademise se Berlinit. Veprat e tij jane perkthyer ne 35 gjuhe te botes.
Londra nderon Kadarene me cmimin prestigjoz
Muhamed Veliu
Penat britanike zgjedhim Kadarene tone si me te mirin per te fituar "Man Booker International Prize". Kryepena shqiptare e te gjitha kohrave Imail Kadare eshte shpallur dje fituesi i cmimit prestigjoz "Man Booker International Prize". Cmimi u jepet nje elite te zgjedhur shkrimtaresh nga e gjithe bota. Kadare 69 vjec u nderua me kete cmin jo per ndonje veper te vecante, por per teresine e punes se tij si shkrimtare. Jurise nder shume vepra te autorit i kane bere pershtypje novelat "Prilli i thyer" dhe kryevepra e tij "Gjenerali i Ushtrise se vdekuar". "Man Booker International Prize" eshte nje cmim i pervitshem themeluar ne Londer qe nga viti 1969 nga shoqata e shkrimtareve Britanike, Irlandeze dhe e vendeve te Kommonwealthit.
Vleresimi
Per here te pare nga krijimi i ketij cmimi, juria angleze kete vit ka bere nje perjashtim ne
perzgjedhjen e fituesit. Sipas jurise se sivjetme e cila ka anoncuar fituesin mbasditen e djeshme, mesohet se kriteri i vleresimit ka qene kontributi i nje autori nga cili do vend i botes i cili ka dhene nje kontribut te vecante ne pasurimin e literatures boterore. "Ismail Kadre eshte nje shkrimtar i cili le gjurme ne te gjithe kulturen, histotrike, folklorike dhe
politike te vendit te tij. Ai eshte nje shkrimtare universal i cili shkruan histori te cilat datojne qe nga koha e Homerit", shprehet Profesori John Carey kryetari i jurise se
perbere nga novelisti dhe editori Alberto Manguel si dhe akademiku njekoheshsit shkrimtar Azar Nafisi.
Falenderimi
Ndersa shkrimtari yne menjehere sapo ka mar vesh lajmin e fitimit te ketij cmimi ka deklaruar se "Ndjehem thellesisht i nderuar nga fitimi i cmimit "Man Booker International Fiction Prize 2005". Kadare, ne komentin e fitimit te cmimit, nuk ka harruar te anashkalloje aspak poziten gjeografike te vendit te tij pavaresisht se ai qe nga viti 1990 jeton ne France. Duke ditur imazhin e keq te ballkanit dhe ballkanasve te zhytur ne shekuj mes konflikteve Kadare ne letren falenderuese drejtuar jurise se ketij cmimi komenton. "Une jam nje shkrimtar nga Ballkani, nje pjese e Europes e cila per nje kohe te gjate ka qene nje lajm ekluziv per pandershmeri humane, konflikte armesh, luftrash civile, spastrime etnike dhe keshtu me radhe". Por, gjeniu i letrave shqipe beson se ky opinion per Ballkanin ne pergjithesi dhe per vendin e tij Shqiperi ne vecanti ne syte e Europes me kalimin e viteve ne syte e Europes do te kete nje imazh krejt ndryshe.
Ai shprehet: "Besiiim i madh eshte, qe tani e tutje Europa te kuptoje qe ky rajon ne te cilin ndodhet edhe vendi im Shqiperia, mund te japi edhe lajme te llojit krejt ndryshe nga ato te derimetanishmet, dhe ne te njejten kohe te behet nje burim lajmesh per arritje ne fushat e artit te literatures dhe civilizimit. Duke perfunduar letren falenderuese Kadare shprehet "Do te deshiroja ta pranoja kete cmim me te cilin jam nderuar si nje konfirmim qe konfidenca dhe shpresat e mija nuk jane vendosur gabim".
Cmimi
Cmimi nuk ka thjesht nje vlere simbolike. Kadare do te marre cmimin i cili kap vleren monetare te 60,000 poundeve britanik ekuivalent i 88,800 eurove, sebashku me nje trofe. Ceremonija e dorezimit te cmimit do te zhvillohet ne qytetin Edinburgh ne Skoci me date 27 Qershor. Po ashtu Kadarese do ti jepen edhe 15,000 paund per t’ia dhuruar njerit nga perkthyesit e veprave te tij, sipas deshires. Numri i sivjetem i kandidateve qe mberriten ne perzgjedhjen finale, per te fituar kete cmim ishte 18 ku mes tyre ishin Saul Bellow, gjermani Gunter Grass, ceku Milan Kundera, egjiptiani Naguib Mahfouz, emerikani Philip Roth sebashku me John Updike dhe kanadezi Margaret Atwood.
Cmimi Kadare dhe mashtrimi Robert Elsie
Cerciz Loloci
1.
Ne kete fillim qershor shkrimtari shqiptar Ismail Kadare u shpall fitues i cmimit nderkombetar “Man Booker International”, i cili u jepet autoreve, qe kane dhene kontribut te shquar ne letersine boterore. Ne momentin e vleresimi, kryetari i jurise, John Carey, e konsideroi Kadarene nje shkrimtar universal. Cmimi “Man Booker International”, i cili u krijua vitin e kaluar, eshte i hapur per autore nga te gjitha vendet e botes, vepra e te cileve eshte shkruar ose perkthyer gjeresisht ne anglisht. Cmimi jepet per krijimtarine letrare ne pergjithesi te shkrimtarit dhe jo per nje veper te vetme. Cmimi “Man Booker International” eshte varianti nderkombetar i cmimit prestigjioz britanik me te njejtin emer, qe u jepet vetem shkrimtareve britanike, irlandeze ose te vendeve te Komunuelthit. Mes tetembedhjete finalisteve per cmimin e pare “Man Booker International”, konkurronin edhe disa laureate te cmimit Nobel si Saul Bellow, Gunter Grass, Gabriel Garcia Markes dhe Kenzaburo Oe; shkrimtare te tjere te zeshem si Apdajk dhe Millan Kundera, etj.
Marrja cmimit "Man Booker International" nga personaliteti i shquar i letrave shqipe, Ismail Kadare, nuk eshte shoqeruar me indiferentizem dhe pa jehone nga shtypi britanik. Perkundrazi, lajmi i kurorezimit te ketij cmim letrar boteror, zuri faqet e para te gazetave me te rendesishme britanike. Shenimi i gazetes "The Independent" ishte se Kadare eshte shqiptari qe mundi gjigandet e letrave. Kjo gazete, duke e publikuar lajmin per cmimin prestigjoz letrar ne faqe te pare, thote se Kadare arrin te munde gjigandet te letersise boterore si Gabriel Garsia Marques, Gunter Grass e Filip Roth. "Ismali Kadareja eshte nje shkrimtar qe ben nje harte te nje kulture te tere- historise se saj, pasionit te saj, folklorit te saj, politikes se saj, fatkeqesise se saj", perifrazon gazeta kryetarin e jurise se cmimit, kritikun letrar britanik John Carey.
Gazeta tjeter e rendesishme "The Guardian", shkruante se te lexosh Ismail Kadarene eshte pak a shume njelloj si te shohesh pendulin e shekujve te historise ballkanike, te veresh te shkuaren dhe te ardhmen e Europes qe vetevjen sa perpara- mbrapa. Ndersa "The Times" e ka cilesuar Kadarene si "Djegesi i diktatures" dhe shton se "Kadare, nje poet e romancier disident shqiptar, librat e te cilit u ndaluan nga regjimi komunist, mund kater fitues te cmimit Nobel per te fituar cmimin e pare nderkombetar Man Booker International". Ai konsiderohet si nje nga shkrimtaret me te mire evropiane dhe eshte krahasuar me Gogolin, Kafken dhe Orwellin...".
2.
Keto konsiderata te shtypit britanik dhe te tjera vleresime te agjencive te tjera te huaja, ndoshta nuk do t’i risillnim ne radhet e ketij shkrimi nese nuk do te shihnim nje prononcim te perkthyesit dhe studiuesit Robert Elsie. Ky autor qe nuk eshte i panjohur ne viset shqiptare, ka thene ne nje te perditshme shqiptare se “Kadare eshte pak i njohur dhe pak i perkthyer ne gjuhen angleze”. Ky prononcim ka ardhur menjehere, pasi jane shpallur nga BBC-ja, ne shkurt te ketij viti, kandidaturat konkuruese per kete cmim nderkombetar, ku mes te cileve ishte edhe shkrimtari shqiptar Ismail Kadare. Askush nuk e shkon nepermend se ky albanolog nuk e njeh mjaftueshem letersine shqiptare (ai ka botuar disa libra dhe ka perkthyer ne anglisht shume poete e prozatore), por shpesh te habisin disa nga prononcimet e tij qe, nese nuk jane dashakeqe, kane brenda nje mashtrim te madh. Kuptohet se eshte e drejte e gjithkujt, edhe e Robert Elsiese, qe te kete mendimin e vet per secilin krijues shqiptar, por kurrsesi nuk mund te pranohet qe ai te pohoje te paverteta
Disa nga botimet e Kadarese ne gjuhen angleze
1. “Gjenerali i ushtrise se vdekur”, pese botime
W.H. Allen, London, 1971.
Grossman Publishers, New York, 1972.
Quartet Books Limited, 1986.
New Amsterdam Books, New York, 1991.
Texas Bookman, 1996.
2. “Kronike ne gur”, dy botime
New Amsterdam Books, New York, 1991.
Mereedith Press, New York.
3. “Kush e solli Doruntinen”.
New Amsterdam Books, New York, 1988.
4. “Prilli i thyer”, kater botime.
Saqi Books, London, 1990.
New Amsterdam Books, New York, 1990 dhe 1998.
The Harvill Harvill, London, 1991.
5. “Pallati i endrrave”, dy botime.
William Morrow and Company Inc., New York, 1993.
Acrade Publishing, New York, 1998.
6. “Koncert ne fund te dimrit”, dy botime.
William Morrow and Company Inc., New York, 1994.
Acrade Publishing, New York, 1998.
7. “Nga nje dhjetor ne tjetrin”
Saqi Books, London, 1995.
8. “Piramida”, dy botime.
The Harvill Harvill, London, 1996.
Acrade Publishing, New York, 1996.
9. “Ura me tri harqe”, dy botime.
Acrade Publishing, New York, 1997.
The Harvill Harvill, London, 1998.
10. “Dosja H.”, dy botime.
The Harvill Harvill, London, 1997.
Acrade Publishing, New York, 1998.
11. “Tri kenge zie per Kosoven”, dy botime
The Harvill Harvill, London, 2000.
Acrade Publishing, New York, 1998.
Kush eshte Robert Elsie
Albanologu Robert Elsie lindi ne Vankuver te Kanadase me 29 qershor 1950. Ndoqi Universitetin e Kolumbise Britanike, ku mbaroi studimet e filologjise klasike dhe te gjuhesise me 1972. Po ne ate vit, erdhi ne Evrope me nje burse studimesh. Vazhdoi studimet e larta ne Universitetin e Lire te Berlinit Perendimor, ne Shkollen Praktike te Studimeve te Larta ne Paris, ne Institutin e Dublinit per Studime te Larta ne Irlande dhe ne Universitetin e Bonit, ku mbrojti doktoraturen me 1978. Qe nga 1978 pati mundesi te vizitoje Shqiperine disa here ne kuadrin e 'takimeve shkencore' midis Institutit te Gjuhesise se Universitetit te Bonit dhe Akademise se Shkencave te Shqiperise. Gjithashtu mori pjese disa vite me radhe ne Seminarin Nderkombetar per Gjuhen, Letersine dhe Kulturen Shqiptare ne Kosove. Pas studimeve universitare, ai punoi per Ministrine e Puneve te Jashtme gjermane ne Bon. Eshte anetar i Shoqates se Evropes Juglindore, anetar i Akademise se Shkencave dhe te Arteve te Kosoves, si dhe anetar nderi i Shoqates se Shkrimtareve te Kosoves. Jeton ne nje fshat malor te Gjermanise afer kufirit belg.
Dukuria Robert Elsie dhe mashtrimi i panderprere anti-Kadare
Cerciz Loloci
Spekullimi ne vend te heshtjes
Nje shkrimit tim te paradokohshem te titulluar “Cmimi Kadare dhe mashtrimi Robert Elsie”, botuar ne gazeten “Albania”, i eshte kunderpergjigjur vete albanologu Elsie ne nje interviste per nje te perditshme shqiptare. Pa kurrfare droje ai pohon se “eshte e vertete qe kam thene se Kadareja eshte relativisht pak i njohur dhe pak i perkthyer ne gjuhen angleze. Kete pohim e bera, besoj, ne nje ligjerate qe i kushtova Kadarese ne janar te ketij viti ne Amerike, kur isha ftuar nga Universiteti i Miciganit. Besoj se gazeta ne fjale e ka keqkuptuar apo keqinterpretuar dicka”.
Gazeta dhe une personalisht si autor i shkrimit, kisha terhequr vemendjen, se albanalogu Elsie mashtronte me kinse mosnjohjen e Kadarese ne boten anglishtfolese. Thenia e tij qe nuk eshte e bere vetem ne ligjeraten e Miciganit, (ka shume shembuj te tjere te ligjerimeve publike dhe jopublike, ku albanologu mban ne menyre kostante nje qendrim dinak dhe me dy fytyra per nje nga personalitetet me te medha jo vetem te kultures shqiptare por edhe asaj boterore, Ismail Kadarese). Ne shkrimin tim nuk ka asnje keqkuptim dhe keqperdorim, perkundrazi ka nje radhitje domethenese dhe pa koment per te gjitha titujt e librave te Kadarese te perkthyera ne anglisht per nje periudhe te vogel kohore.
“The Man Booker Prize”
Nje autor qe njeh gjysmepergjysme gjuhen shqipe, por qe pretendon se ka dhene per anglishtfolesit mbi gjashtedhjete autore shqiptare, ndoshta, me rastin e fitimit prej Shqiperise te trofeut te rendesishem “The Man Booker Prize”, do te merrte shkas per ta ndaluar kete fushate denigrimi e shpifjesh ose se paku do te kishte heshtur. (Nuk kam aspak ndermend qe, ne radhet e ketij shkrimi, te listoj konsideratat dhe vleresimet qe jane bere per Kadarene pas triumfit ndaj pese titaneve te Nobelit (Saul Bellow, Gunter Grass, Gabriel Garcia Markes, Naguip Mahfouz dhe Kenzaburo Oe) dhe te nje vargu shkrimtaresh, nga me te njohurit ne universin kulturor boteror (amerikanet Philip Roth e John Updike, kanadezen Margareth Ateood, cekun Milan Kundera, britaniket Muriel Spark, Doris Lessing dhe Ian McEean), por do ta keshilloja qe te bente thjesht nje veprim mekanik: te shkonte ne direktorine e madhe te kerkimit internetik (google), te vendoste atje “The Man Booker Prize 2005” dhe te merrte falas te gjitha cka u tha nga agjencite dhe gazetat me te rendesishme, perfshi kontinentin europian, Britanine e Madhe, Shtetet e Bashkuara te Amerikes, boten arabe, komunitetin aziatik etj. Gjithashtu, sic kane vene re me te drejte shume kritike dhe shkrimtare, ky cmim nderkombetar, qe jepet prej britanikeve, ka nje konkurence qe mund ta lakmonte edhe konkurimi i pervitshem i cmimit Nobel ne akademine suedeze.
I prirur me shume per te dhene maja te leterise boterore, “Man Booker...” eshte i hapur per te perfshire ne konkurim edhe personalitete qe e kane marre trofeun me te rendesishem boteror dhe pikerisht per kete fakt, ky cmim merr vlera te pazakonta.
Ligjeratori i pasinqerte
Pavaresisht nga cka u tha me siper, Robert Elsie gjeti rrugen tjeter: te vazhdoje te keqinformoje, te mashtroje bi e trilingualisht, madje edhe ne gjuhen ku ai eshte bere i njohur me shume se sa nje Hero i Punes Socialiste ne periudhen e izolomit, pra ne gjuhen shqipe!
Mashtrimi, megjithese ne thelb i njejte, ka ardhur kete here ne formen e meposhtme: “Pohimi nuk eshte aspak denigrues per zotin Kadare, eshte vetem nje realitet, qe me siguri edhe autori e pranon. Sipas llogaritjes sime te perafert, deri tani, 35 vepra te Kadarese kane dale ne gjuhen frenge, 24 kane dale ne gjuhen greke dhe 23 kane dale ne gjuhen spanjolle, kurse vetem 12 kane dale ne gjuhen boterore, anglisht! Kur i krahasojme 12 vellimet anglisht metej, per shembull, me 20 vellimet qe kane dale holandisht, pra ne nje gjuhe te vogel, besoj se del e qarte qe vepra letrare e Kadarese nuk ka depertuar ne ate mase ne boten anglishtfolese si ne vendet e tjera. Kadareja eshte nje emer i njohur per lexuesin francez dhe librat e tij shiten shume, kurse ne Amerike apo ne Angli, zor te gjesh nje liber te Kadarese ne nje librari”.
Perkthyesit anglo-amerikane te Kadarese
Le t’i marrim me radhe dhe pa u ngutur te gjitha mashtrimet e kesaj fraze te sipercituar. Mosnjohja e zotit Kadare ne arealin anglosakson, eshte vetem nje realitet, qe me siguri edhe autori e pranon, thote Elsie. Edhe nje miop qe flet nje prej zhargoneve te gjuhes shqipe, e kupton se keqdashja dhe denigrimi i Elsisese mund te shpjegohet se ai ka arritur te sjelle ne anglisht nje gjeografi autoresh qe nga Gjergj Fishta e deri te memuari i biznesmenit Ekrem Bardha dhe nuk ka mundur te perktheje asnje prej veprave te Ismail Kadarese. (Natyrisht eshte e drejta e tij te zgjedhe dhe perzgjedhe per ne gjuhen boterore ke te doje dhe me kriteret qe ai i shikon te arsyeshme, por, nga ana tjeter, nuk dihet nese Kadareja do te preferonte te perkthehej prej Elsiese, apo jo). Me sa jemi te informuar, Kadareja ka gjashte perkthyes angleze e amerikane dhe R. E. nuk figuron midis tyre per shkak te nivelit te dobet. Mos valle refuzimi i perkthimeve te tij eshte shkak i ketij mllefi meskin?
Elsie flet per nje realitet qe e ditka edhe vete Kadare! Po ku e ka gjetur ai kete pohim te Kadarese? Njeriu duhet te jete teper i pafytyre qe pasi te beje nje shpifje te tille per nje shkrimtar, te shtoje pastaj se vete shkrimtari qenka dakort me shpifjen!
Pa u justifikuar asnjehere per kete pohim qe eshte bere edhe ne mjedise te tjera, ne ligjeratat brenda dhe jashte Shqiperie, se paku cmimi nderkombetar britanik do ta bente te ndryshonte kete qendrim keqdashes.
Shtypi me i rendesishem britanik, shtypi spanjoll, shtypi italian, shtypi grek, shtypi francez, te gjitha agjencite nderkombetare (krejt shtypi europian me kanalet me prestigjioze) e ka pasur Kadarene si kryelajmin kulturor duke gjetur secili prej tyre vleresimet e nje shkrimtari te permasave te parrokshme dhe te pangjashem me asnje prej korifejve te letersise boterore. Nuk jane te pakta pohimet qe krijuesi shqiptar perben nje dukuri krejt te vecante ne letersine boterore dhe konsiderohet nder kater pese me te rendesishmit e te gjitha koherave.
Elsie si ushtaret japoneze
Ripohimi i mosnjohjes ne anglisht te Kadarese prej Elsiese, te sjell nder mend shume ndodhi komike te se shkuares, mes te cilave edhe ate te ushtareve japoneze te ngujuar ne nje ishull te vetmuar qe prisnin armengrehur dhe kotesisht perfundimin e nje lufte, e cila kishte kohe qe nuk zhvillohej me. (Roberti yne qe jeton ne nje katund te Gjermanise, nuk te jep tjeter ndjesi pervecse ketij asosacioni).
Elsie gjithashtu gabon ose mashtron ne perllogaritjet e librave te Kadarese ne gjuhen angleze, sic edhe nuk thote te verteten per mungesen e librit shqiptar ne librarite amerikane dhe angleze. Sepse edhe sikur te kete deshire per te kqyrur librarite anglo-amerikane, nuk ka qofte formimin e domosdoshem ashtu edhe mundesine fizike.
Elsie nuk ka si te mos e dije se vleresimet e shtypit anglo-amerikan per Kadarene, jane nder me te lartat ne bote. Mjafton te permendim se artikulli i pare teper afirmativ per librin “Kronike ne gur” u shkrua nga kolosi i letrave amerikane John Updike, ne revisten qe ai drejtonte “Newyorker”.
Llumi qe vjen prej viseve amtare
Shqiperia e djeshme dhe sotme ka nje llum te gjithfarshem politik, kulturor, ekonomik (sic ka ndotje te tilla edhe ne vende te tjera qe vijne nga regjime ish komuniste e totalitare) dhe nuk perjashtohet mundesia qe edhe albanologu yne te ushqehet dhe frymezohet prej tyre. Me kete njeri, si cdo shqiptar tjeter, nuk kam ndare kurrfare perbuzje, madje e kam pare si nje sherbestar te gjuhes shqipe, si nje person qe merr dicka te mire nga vendi i vuajtur i rajonit ballkanik dhe e percjell ne boten e perendimit. (Prej disa vjetesh, une kam nje leterkembim dashamires qe mund ta beja me kedo tjeter albanolog a filolog qe kryente dicka te dobishme per kulturen shqiptare). Kureshtja per te mesuar dicka me teper me ka ballafaquar me gjera jo fort te mira dhe qe e ve ne pozita dyshuese gjermano-kanadezin Robert Elsie. Nga gjashtedhejte autore te perkthyer ne anglisht, fatkeqesisht kam gjetur shkrimtare dhe libra, qe i perkthente sistematikisht nje sektor i vecante ne shtepine botuese te shtetit komunist “8 Nentori”, ne Tirane. Kesi librash nuk lane dhe nuk kane lene kurrfare gjurme jo me ne vendet perendimore por as ne oaze marksiste-leniniste, me te cilat shteti yne i paranentedhjetes posedonte nje marredhenie te vecante.
Robert Elsie per vetveten
Per ata qe nuk kane shume njohuri rreth albanologut Robert Elsie, mund te shfletojne nje lloj biografie ne nje sajt interneti, ne te cilin jane afishuar librat e shkruara prej tij, perkthimet, artikujt dhe ligjeratat e mbajtuara ne veprimtari te ndryshme. Ne kete sajt, por edhe ne nje tjeter, nje shqiptar qe di pak shkrim dhe kendim, mund te shikoje pa shume mundim te gjithe shqiptaret e perzgjedhur (pesedhjete e pese meshkuj dhe te tjerat femra) dhe, ai Elsie, ne mes, si nje perendimor i pafajshem. Po a eshte vertet kaq i pafajshem ky albanolog.
Ashtu si une, edhe shume te tjereve u ka rene ne sy, se ne biografine e Elsiese nuk thuhet asgje se cfare vendi ze ne komunitetin gjerman te letrave apo ne ate kanadez. Eshte pak a shume nje njeri qe rron me shqipen tone, qe vleresohet e tejvleresohet si nje i huaj dhe qe shpesh shihet si perendi nga shpirtrat e lodhur te diktatures dhe tranzicionit.
Elsie ka hequr nga sajti i vet internetik edhe qe ka qene perkthyes dhe studiues i gjuhes serbokrotate ku, per dijeni te lexuesve shqiptare po sjellim vetem disa shembuj:
A Grammar of Serbo-Croatian, Snjezana Kordic (Stephen Dickey). ... Albania: A Reader of Historical Texts, 11th-17th Centuries, Robert Elsie
Robert Elsie: Anthology of Sorbian Poetry (1999, introduction and table of contents)
... Djordje Zivanovic: Mickiewicz in Serbo-Croatian literature [1956]
... Mickiewicz in Serbo-Croatian literature [1956];
... Robert Elsie. Anthology of Sorbian Poetry
SERBO-CROATIAN, TURKISH. Whatever the field, whatever the language, Consultants Bureau's expert ... was described a few years ago by Dr. Elsie.
Ligesia anti-Kadare
Ne librin e tij “Historia e Letesise shqiptare', ("History of Albanian Literature", Columbia University Press, New York, 1995, Dukagjini, Tirane- Peje, 1997), Robert Elsie i ka kushtuar nje vend shume te gjere Kadarese me titullin “Ismail Kadare, vullneti per te ecur perpara". Ne fillim te ketij kapitulli ai nenvizon se "... eshte ende i vetmi shkrimtar i degjuar e me emer ne shkalle te gjere nderkombetare”. Po cfare mund te kuptohet me kete cilesim, pervecse ligesi, dashakeqesi dhe tendeciozitet i theksuar?! Si mund te pranohet ky cilesim per nje autor qe eshte perkthyer ne me shume se dyzet gjuhe te huaja? Ke impresionon dhe mallengjen R. E. ne kete forme per nje shkrimtar qe ka qene disa here (po aq sa Gunter Grassi i famshem gjerman) kandidat i cmimit Nobel? Edhe regjimi komunist, me te cilin Kadareje ka pasur shume probleme, nuk ka tentuar ta beje nje vleresim te tille. Por duke u nisur nga pjesa gjermane e Elsiese, a do te guxonte valle qe te bente nje percaktim te ngjashem per nobelistin Gunter Grass? Kurrsesi jo. Dje kjo per shume arsye, por sidomos sepse asnje vend me standarte demokratike nuk do te lejonte neperkembjen e ikonave kombetare.
Po ne kete liber, Robert Elsie vazhdon: "Qe ne vitet e para, Kadareja u perkrah nga Enver Hoxha, edhe ky nga Gjirokastra, i cili i dha mundesi ta arrije synimet e tij letrare e vetjake, per cka shkrimtare te tjere do te ishin derguar ne internim ose ne burg”. Dhe me poshte shton "Kjo ka bere qe nje numer i mire kundershtaresh me vone ta permendin si "shkrimtar oborri", apo si "eksponent i regjimit"; kundershtare qe kane vene ne dyshim edhe nese ka qene vertet disident i fshehte, sic eshte munduar ne menyre disi te trashe ta provoje nga mergimi ne Paris".
Sesa te paverteta jane keto pohime, mjafton te kujtohet se shteti komunist kishte nje politike te vecante per perkthimin e autoreve shqiptare jashte shtetit. Botonte kryesisht per tregun e gjysmebotes komuniste, por synonte edhe perendimin per ta pare si nje epersi ndaj tij. Per fat te keq keta autore dhe librat e tyre, nuk paten kurrfare jehone dhe per kete nuk mund te behet me faj as Enver Hoxha. Regjimet, sado te egra dhe totalitariste te jene, nuk shkojne paralel me krijimin letrar. Edhe nga shtete nen-junte kane dale autore te jashtezakonshem sic ka ndodhur qe edhe ne vende kampione te lirise dhe te demokracise, veshtire te gjesh personalitete te fuqishme edhe per disa dekada me radhe.
Raportet e Kadarese me regjimin komunist
Po le te vime te raportet e Kadarese me regjimin kumunist. Si redaktor i librit “Nje dosje per Kadarene”, mund te pohoj se keto raporte kane qene te veshtira, madje edhe te paperfytyrueshme. Qindra dokumente ne Arkivin Qendror te Shtetit, ne ate te Ministrise se Brendshme, te Ministrise se Jashtme, te Lidhjes se Shkrimtareve, pohojne te kunderten e Elsiese dhe te thashethemnajes qe e ka shoqeruar qe nga libri i pare poetik. Kadare ka qene nder autoret me te kryqezuar sepse nje pjese e rendesishme e veprave te tij, eshte ndaluar dhe censuruar; ai eshte goditur vazhdimisht nga strukturat me te larta partiake dhe shteterore, por po kaq te zellshem ne ligesine e tyre kane qene nje aradhe shkrimtaresh te te gjitha periudhave. Natyrisht qe te gjitha keto Kadare i mundi vetem me letersi dhe me nje personalitet te fuqishem.
Ne mbyllje te ketij shkrimi deshirojme qe, ne menyre publike, t’i bejme Robert Elsiese nje pyetje te veshtire per te: Zoti albanolog, duke abuzuar me pozicionin tuaj si “studiues i paanshem” i letersise shqipe, a i keni derguar ndonjehere jurise Nobel ne Stokholm, ndonje relacion te fshehte per shkrimtarin shqiptar Ismail Kadare?
Qarkullojne fjale dhe opinione se ju e keni bere nje gje te ngjashme. Ne nje rast te tille, nga shembujt e sjelle ne kete shkrim, nuk a kemi te veshtire te marrim me mend se sa dezinformues ka qene ky relacion. Dhe meqenese ceshtjet e letersise jane publike dhe u interesojne gjithe lexuesve shqiptare, ne kemi te drejte te presi pergjigjen tuaj publikisht.
Gazeta Panorama
Ndikimi i prozes ne fatet e regjimit komunist ne Shqiperi
Veprat e Kadarese, mesim ne universitetet amerikane
Veprat e Ismail Kadarese, tashme te njohura dhe te perkthyera ne rreth 60 gjuhe, kane filluar te hyjne edhe ne programet e studimeve universitare ketu ne Shtetet e Bashkuara.
Kadareja, kjo pene e fuqishme, shumedimensionale e letrave shqipe, ka terhequr vemendjen jo vetem te shkrimtareve dhe kritikeve letrare neper bote, por edhe te historianeve, te cilet e shikojne vepren tij ne shtrirjen kohore “e kaluar, e tashme dhe e ardhme”. Nje prej tyre eshte John Cox, profesor i historise ne Universitetin Jezuit Eheeling te Virxhinias Perendimore, i cili po shkruan edhe nje liber per evoluimin e vepres se Kadarese, pikerisht ne kontekstin historik.
Cfare shkruhet per Kadarene
I ftuar nga qendra Eoodroe Eilson ne Uashington kohet e fundit, John Cox, tha se ne librin qe po shkuan, synon te pershkruaje kushtet historike, ne te cilat Ismail Kadare hyri ne jeten kulturore te Shqiperise si nje figure e shquar e letersise shqipe, dhe te shpjegoje evoluimin e vepres se tij ne kohe dhe ne hapesire. Cox gjithashtu, trajton ne librin e tij edhe rolin e shkrimtarit si intelektual ne zhvillimet politike dhe sociale te Shqiperise si dhe vendin e tij ne historine e inteligjences ballkanike. ”Ndikimi i tij ne diskutimin politik ne ballkan eshte teper i fuqishem. Ai vazhdon te jete nje shkrimtar teper aktiv, qe trajton tema nga me te ndryshmet, duke botuar mesatarisht nje liber ne vit, gjate gjithe peridhes qe kur eshte vendosur ne France ne fillim te viteve 90-te”. Edhe vete Kadareja eshte teper i vemendshem per sa i perket raportit te mendimit itelektual te shkrimtarit me historine. Vetvetiu letersia e ka dimensionin historik ne menyre te natyrshme, permasen historike. Pak a shume letersia eshte e gjitha historike ne kuptimin qe fakti edhe sikur diten e djeshme te tregosh eshte nje fare historie, sepse dita ka kaluar nderkaq, keshtu qe nuk duhet habitur nga kjo gje. Me perpara letersia ka qene e gjitha, (letersia e vjeter antike per shembull), ka qene jo historike, por edhe me teper, ka qene mitologjike, me e thelle se historia, me e larget akoma. Domethene njeriu ka nevoje gjithmone, kur lexon, kur shkruan te marre nje distance me kohen, te marre nje fare largesie me kohen. Eshte krejt e natyrshme per cdo shkrimtar”. (VOA)
Veprat e Kadarese gjate regjimit
Nje pjese te mire te veprave te tij, Kadareja e shkruajti gjate terrorit te regjimit te Enver Hoxhes, kur shkrimtaret persekutoheshin ashper nese shpreheshin sado pak kunder atij regjimi, thote John Cox. Por, Kadare e goditi totalitarizmin me nje alegori te holle dhe jo lehte te kuptueshme, ashtu sic ishte edhe vete qendrimi i Ismail Kadarese ndaj regjimit komunist. Profesor Cox-i e kategorizon vepren e Kadarese ne tri forma, ne vepra qe i perkasin realizmit socialist, ne vepra qe i perkasin misticizmit dhe ne vepra metaforike apo alegorike. “Jane pikerisht veprat metaforike apo alegorike te Kadarese, qe i perkasin zhanrit otomanesk,- thote John Cox,- te cilat perbejne kritiken e tij te heshtur dhe te holle kunder regjimit”.
Gazeta Korrieri
Kadare, jeta nen regjimin komunist
E Shtune, 12 Mars 2005
John Cox, profesor i historise ne Universitetin Jezuit te Virxhinias ne SHBA, eshte duke shkruar nje liber per evoluimin e vepres letrare te shkrimtarit te shquar shqiptar, e pare ne kontekstin historik. Sipas tij, qe ne fund te viteve '50, u pa se Kadare do te ishte ndryshe nga shkrimtaret e tjere, derisa e ngriti letersine shqipe, ne nje nivel te rangut boteror
Nga Isabela Cocoli
Uashington
Veprat e Ismail Kadarese, tashme te njohura dhe te perkthyera ne rreth 60 gjuhe, kane filluar te hyjne edhe ne programet e studimeve universitare ne Shtetet e Bashkuara te Amerikes. Kadareja, kjo pene e fuqishme, shumedimensionale e letrave shqipe, ka terhequr vemendjen jo vetem te shkrimtareve dhe kritikeve letrare neper bote por edhe te historianeve, te cilet e shikojne vepren tij ne shtrirjen kohore "e kaluar- e tashme- e ardhme". Nje prej tyre eshte John Cox, profesor i historise ne Universitetin Jezuit Wheeling te Virxhinias Perendimore, i cili po shkruan edhe nje liber per evoluimin e vepres se Kadarese, pikerisht ne kontekstin historik.
I ftuar nga qendra "Woodrow Wilson" ne Uashington kohet e fundit, John Cox, tha se ne librin qe po shkuan, ai synon te pershkruaje kushtet historike ne te cilat Ismail Kadare hyri ne jeten kulturore te Shqiperise si nje figure e shquar e letersise shqipe dhe te shpjegoje evoluimin e vepres se tij ne kohe dhe ne hapesire. Cox gjithashtu trajton ne librin e tij edhe rolin e shkrimtarit si intelektual ne zhvillimet politike dhe sociale te Shqiperise si dhe vendin e tij ne historine e inteligjencias ballkanike.
"Ndikimi i tij ne diskutimin politik ne ballkan eshte teper i fuqishem. Ai vazhdon te jete nje shkrimtar teper aktiv qe trajton tema nga me te ndryshmet, duke botuar mesatarisht nje liber ne vit, gjate gjithe peridhes qe kur eshte vendosur ne France ne fillim te viteve 90-te". Edhe vete Kadareja eshte teper i vemendshem per sa i perket raportit te mendimit itelektual te shkrimtarit me historine.
"...Vetvetiu letersia e ka dimensionin historik ne menyre te natyrshme, permasen historike. Pak a shume letersia eshte e gjitha historike ne kuptimin qe fakti edhe sikur diten e djeshme te tregosh eshte nje fare historie, sepse dita ka kaluar nderkaq, keshtu qe nuk duhet habitur nga kjo gje. Me perpara letersia ka qene e gjitha, letersia e vjeter antike per shembull, ka qene jo historike, por edhe me teper, ka qene mitologjike, me e thelle se historia, me e larget akoma. Domethene njeriu ka nevoje gjithmone, kur lexon, kur shkruan te marre nje distance me kohen, te marre nje fare largesie me kohen. Eshte krejt e natyrshme per cdo shkrimtar". Nje pjese te mire te veprave te tij, Kadareja e shkruajti gjate terrorit te regjimit te Enver Hoxhes, kur shkrimtaret persekutoheshin ashper nese shpreheshin sado pak kunder atij regjimi, thote John Cox. Por Kadare e goditi totalitarizmin me nje alegori te holle dhe jo lehte te kuptueshme, ashtu sic ishte edhe vete qendrimi i Ismail Kadarese ndaj regjimit komunist. Profesor Cox-i e kategorizon vepren e Kadarese ne tri forma, ne vepra qe i perkasin realizmit socialist, ne vepra qe i perkasin misticizmit dhe ne vepra metaforike apo alegorike. Jane pikerisht veprat metaforike apo alegorike te Kadarese, qe i perkasin zhanrit otomanesk, thote John Cox, te cilat perbejne kritiken e tij te heshtur dhe te holle kunder regjimit. Por duke levizur me mjeshteri ne kohe dhe duke shfrytezuar me po aq mjeshteri hapesirat intelektuale te pakuptueshme dhe rrejdhimisht te mbetura jashte kontrollit te regjimit diktatorial komunisht, duke u dhene disa veprave te tij nje sfumature te realizmit socialist, Ismail Kadareja mbijetoi dhe arriti ta ngreje letersine shqiptare ne nje nivel te rangut boteror. Qe ne fund te viteve 50-te thote John Cox, u duk qarte se Ismail Kadareja do te ishte ndryshe nga shkrimtaret e tjere shqiptare. "Kadare eshte shkrimtari me i famshem qe ka nxjerre Shqiperia. Ai eshte tashme gjeresisht i njohur. Ai eshte emeruar disa here per cmimn Nobel. Atij i njihet merita e zgjerimit te audinces se letersise shqipe dhe per sa i perket cilesise se saj artistike ai e beri ate nje kontribut te ri te letersise boterore". Kategorizimi i Cox- it gjen jehone edhe ne vleresimin e shkrimtareve te tille me njohje boterore si John Updike, i cili vite me pare e ka komentuar romanin e tij "Kronike ne Gur" ne revisten "The New Yorker", si nje "proze poetike e sofistikuar dhe e persosur, me nje stil tejet elegant dhe terheqes letrar". "Zeri i Amerikes"
Shkrimtari Ismail Kadare flet per gazeten Illyria nga Parisi
Shqiptaret e Ballkanit kane nevoje per diasporen
Shqiptaret, shtetas te lire te nje shteti demokratik dhe jo sejmene te dalldisur te partive gjysem feudale
Z. Kadare, keni realizuar nje vizite pune ne SHBA,cfare do te veconit nga ajo vizite?
Ismail Kadare: Kam qene i ftuar per me teper se tre jave nga dy universitete, ne ate te New Yorkut "Bard College" dhe "Princeton" ne Ne Jersey. Ne te parin, ne fakultetin e letrave, zhvillohet cdo vit nje kurs special per nje shkrimtar amerikan ose boteror. Cdo jave studentet studiojne nje veper te shkrimtarit dhe, ne mbarim te saj, kane nje takim pune me shkrimtarin. Ne programin e vitit 2004 kursi special, nepermjet meje, iu dha praktikisht letersise shqipe. U studjuan tre romane: "Ura me tre harqe", "Pallati i endrrave" dhe "Lulet e ftohta te marsit", te perkthyer e te botuar te tre ne SHBA.
Pervec kesaj, ne Barth College, perpara studenteve dhe profesoreve kam mbajtur nje konference "Mbi lidhjet e teatrit antik grek me zakonet e sotme ne Ballkan".
Ne universitetin e "Princetonit" kam patur nje konference-dialog me profesore dhe studente, per probleme te ndryshme te letersise ne bote, Ballkan dhe Shqiperi.
Ju patet rastin qe te flisnit ne auditore te Universiteteve shume te njohura amerikane, cfare pershtypjesh ruani nga bashkebisedimi me studentet amerikane? Sa e njohur ishte vepra juaj tek ata?
Ismail Kadare: Niveli teper i larte i studenteve dhe i profesoreve amerikane, ashtu si cdo nivel vertet i larte, shoqerohet nga komunikimi i shkelqyeshem. (Vetem nivelet e dyshimta kane nevoje per sofistikim artificial, pikerisht per te fshehur mungesat e tyre). Ka qene per mua nje kenaqesi e vecante dialogu me keta studente dhe keta profesore, kuptimi prej tyre i thelle e i sakte i veprave te studjuara, ndonese librat flasin per nje bote teper te larget e te panjohur.
Atmosfera e krijuar me kujtoi takimet me te mira me studentet shqiptare ne Tirane.
Mendoj se njohja e letersise shqiptare e ka rrugen e hapur ne SHBA. Varet nga ne vete, shkrimtaret shqiptare ne radhe te pare, por edhe nga institucionet kulturore te vendit tone, nxitja e kesaj njohjeje.
Patet rastin qe te takonit dhe komunitetin shqiptar si ne Detroit dhe New York,patet rastin te takonit miq tuaj te hershem, te bashkebisedonit me ta, madje moret pjese edhe ne festimet e 28 Nentorit, dites se Flamurit. Ndonje mbrese nga keto takime, nga bashkebisedimet, pyetjet, debatet?
Ismail Kadare: . Kam qene shume here ne SHBA, kryesisht ne New York dhe kam shume miq e te njohur atje. Mund te them se pas Moskes, ku kam qene student dhe pas Parisit, ku kam kaluar nje pjese te jetes, New Yorku eshte qyteti i trete qe perben per mua ate qe mund te quhet si "harte e nostalgjise".
Takimi me miqte e vjeter te diaspores shqiptare mbetet gjithmone nje nga kenaqesite me te medha te cdo udhetimi ketu. Keshtu ka qene edhe kete here.
Kane qene ore te paharrueshme per mua bisedat me ta, meraku i tyre per Shqiperine, padurimi per ta pare vendin tone te radhitet pa droje e pa turperim, midis kombeve te perparuar te botes perendimore.
Disa prej ketyre miqve erdhen qe larg te merrnin pjese ne konferencat e mija dhe kam qene vertet i lumtur te degjoj me pas, prej miqve amerikane, se ata kishin lene "nje pershtypje impresionuese kur hyne te gjithe bashke ne salle, serioze dhe plot dinjitet".
Ju beri pershtypje qe komuniteti shqiptar qe jeton ne qendrat e medha si ne Nju Jork apo Michigan e festojne festen e Flamurit te ndare sipas bindjeve politike, te majta apo te djathta?
Ismail Kadare: E di, ngaqe e kam degjuar, por s'mund te them se kam patur rastin qe kete here ta verej vete kete gje. Ne Detroit Per shembull, kam qene ne dy mbledhje te medha shqiptaresh, ne kishe dhe ne xhami. Kishte mjaft shqiptare te besimit mysliman ne kishe, ashtu sic kishte te besimit te krishtere ne xhami. As ne pyetjet, as ne dialogun me ta nuk mund te them se u shfaqen bindjet e ndara politike.
Megjithate, sic e thashe me lart, une e di qe percarja, per fat te keq, eshte. E megjithate, fakti qe ne nje takim me nje shkrimtar, ne nje takim ku u fol per gjithfare problemesh, kjo percarje nuk u shfaq, per mendimin tim ka qene dicka teper pozitive. Eshte nje prove mencurie qe tregon se shqiptaret, po te duan, jane te afte qe te gjykojne ceshtje te rendesishme, pa rene ne ethe partiake ose ideologjike.
Natyrisht ne nuk mund te enderrojme per nje komunitet te diaspores pa ngjyrime te ndryshme politike. Kjo do te ishte sa naive aq edhe ne kundershtim me thelbin e demokracise. Megjithate ne kemi te drejte te kerkojme nje diaspore qe, duke qene e larmishme politikisht, te dije te jete e bashkuar ne problemet madhore , kur eshte fjala per fatet e kombit. Me lejoni te perseris shembullin e kahershem te grekeve te vjeter dhe te hebrejve. Kane qene te shquar si popuj me shume pasione te brendshme. Por, kur vinte puna per gjera te medha kane ditur gjithmone te bashkohen. Kjo gje nuk mund te thuhet, per fat te keq, per ne.
A konstatuat ndryshime ne organizimin e komunitetit shqiptar te Amerikes dhe cfare mendoni se duhet te beje me mire ai per t’i ardhe ne ndihme vendlindjes?
Ismail Kadare: Nga dialogu me bashkekombasit m'u krijua bindja se ka nje zhvillim teper pozitiv ne emancipimin e pergjithshem te komunitetit. Ka nje freskim te vizionit, nje ngritje te nivelit, nje mirekuptim te thelle te problemeve. Me sa duket, shkrirja e mergates se vjeter me te rene ka bere qe secila prej tyre te ndikoje te tjetra, me pjesen me te mire te saj.
Si mund t'i vije ne ndihme vendlindjes ky komunitet?
Kjo eshte nje pyetje madhore. Historia na ka treguar se ne kohen kur Shqiperia po behej gati te dilte e pavarur ne skenen nderkombetare ne fund te shekullit XIX, fillim te XX, diaspora e saj luajti nje rol themelor. Ishin idete e saj, programet, shoqatat, klubet, gazetat, ndihmat financiare, qe, me rrezatimin e tyre te fuqishem e ngjallen dhe e shkunden nga dremitja Shqiperine.
Diaspora ishte ne nje skajim te pershtatshem per te patur nje vizion me te sakte se vendesit, lidhur me disa ceshtje themelore. Largesia, nostalgjia, perkitjet me popujt e tjere, benin qe ata te ishin me te qarte lidhur me identitetin shqiptar, me unitetin, me demtimet qe vinin nga percarja krahinore, fetare, etj.
Sot mund te themi se perseri diaspora eshte ne skajim te favorshem, per nje vizion me te kthjellet, per punet e kombit. Nder to vendin kryesor e ze ethja percarese politike. Duke qene se per here te pare populli shqiptar po perjeton nje jete shoqerore-politike te permasave te medha, mund te thuhet se percarja politike eshte nje pasion i ri per te. Si i tille, ky pasion eshte teper i hazdisur e i pafre. Ai mund ta demtoje rende demokracine e brishte shqiptare.
Ne kete trazim, diaspora shqiptare i ka te gjitha mundesite qe, me gjykimin e saj te ftohte, me filtrin qe jep largesia, ta ndihmoje vendin te clirohet nga ethet e panevojshme. Adhurimi qe shume shqiptare kane per SHBA eshte mire te kthehet ne adhurim per thelbin e demokracise amerikane. Per njerezit qe s'e njohin demokracine, nje kacafytje e terbuar pozite-opozite deshmon per demokraci te plote. SHBA japin shembullin e kundert: lufta e moderuar pozite-opozite, lufte ku asnjehere nuk humbet idea ndertuese, pozitive, eshte celesi i suksesit te demokracise me te madhe te botes se sotme.
Per te perfunduar kete pike, me lejoni t'ju kujtoj se regjimi komunist shqiptar, gjate 40 vjeteve beri cmos qe ta percaje diasporen shqiptare. C'mund te ishte sot me e arsyeshme se veprimi i kundert?
Duke qene se u mbyll nje vit, mendoni se kombi shqiptar pat ndonje te arritje te vecante gjate ketij viti qe po leme pas?
Ismail Kadare: Zgjedhjet ne Kosove mund te renditen midis arritjeve me te medha. Frymen kritike te pergjithshme ne Shqiperi ndaj klases politike, fryme qe vazhdon prej kohesh, mund ta quajme gjithashtu arritje. Kur nje popull kerkon dicka me te mire, dhe ai e kerkon kete me shume perkushtim, me shume devotshmeri e shume pasion, kjo tregon se ai eshte ne rrugen e gjetjes.
Kemi perballe nje vit kyc ku Shqiperia duhet te fitoje provimin e zgjedhjeve per te ecur ne rrugen e integrimit europian, shihni sinjale shpresdhenese ne kampin e coroditur te politikes?
Ismail Kadare: Pavaresisht nga coroditja e politikes, mendoj se vendosmeria me te cilen populli shqiptar ka zgjedhur orientimin evropian, gjithsesi do te jape nje perfundim.
Ne kohen tone, kur ka aq shume gjera qe te deshperojne, mund te them se ka dicka per te cilen ne shqiptaret mund te ndihemi mire. Ky eshte vizioni yne per unitetin perendimor, per unitetin Evrope-SHBA, perballe terrorizmit. Sado e habitshme te duket, ky vizion eshte me i sakte dhe me i perparuar se i disa vendeve te Evropes tradicionale, kontinentit te demokracise.
Cfare mendoni per te ardhmen e Kosoves?
Ismail Kadare: Kosova nuk ka dy, por vetem nje te ardhme, ate te pavaresise, te lirise. Orientimi pro europianoperendimor, qe permenda me lart, eshte per Kosoven po aq jetik sa edhe per Shqiperine, e ndoshta me teper. E theksoj kete sepse jane vene re, e vazhdojne te vihen re perpjekje per armiqesim te Kosoves me boten perendimore e me aleancen atlantike. Keto perpjekje, me cfaredo parullash e salcash qe te mbulohen, fashiste apo komuniste, jane veprimtari e paster antishqiptare kunder lirise se Kosoves. S'duhet harruar se agjentura serbe eshte gjalleruar ne Kosove, si rralle here sot. Nje nga qellimet kryesore te saj, ne mos me kryesori, eshte pikerisht ftohja e shqiptareve te Kosoves me Perendimin. Por kete pune kjo agjenture mund ta beje vetem me ndihmen e shqiptareve. E shqiptareve te shitur apo budallenj. Lidhur me rrezikun e ftohjes me Perendimin, desha te shtoj se shqiptaret e Kosoves kurrsesi nuk duhet ta identifikojne Perendimin vetem me nepunesit e UMNIK-ut.
Kryediplomati serb Drashkovic, ne viziten e tij dyditore, lakoi edhe emrin tuaj, keni ndonje koment per theniet e tij?
Ismail Kadare: I kam pare deklaratat e tij. Drashkovici disa here ka debatuar me mua lidhur me probleme te tilla. Polemika qe ai e permend, ka qene e para dhe ka ndodhur shtatembedhjet vjet me pare, ne gazeten "Le Mond diplomatique". Ne Tirane ai ka permendur pozitivisht disa deklarime te mija, lidhur me te ardhmen e popujve te Ballkanit. Mund te them se ka qene korrekt ne komentimin e tyre. Mua do te me vinte mire qe nje koleg shkrimtar serb, qe per me teper eshte edhe minister i Jashtem, i nje vendi te rendesishem ballkanik, te pajtohej me mendimin se popujt e gadishullit duhet te synojne drejt miqesise dhe pajtimit. Mirepo kjo ide e fisme kerkon vazhdimesi.
Persa i perket pavaresise se Kosoves, Drashkovic ne nje interviste ne televizionin Klan, e ka perjashtuar pavarsine e Kosoves dhe e ka konsideruar ate shume te rrezikshme per rajonin e Ballkanit. Drashkovic deklaroi se pavarsia e Kosoves do ballkanizonte tere Europen. Komenti juaj?
Ismail Kadare: Per fat te keq, ne deklarimin e tij kunder pavaresise se Kosoves Drashkovici hodhi poshte mendimet e pakmeparshme per afrimin dhe pajtimin ne Ballkan. Deklarata te tilla fatkeqe deshmojne se sa larg emancipimit ndodhet ende sot mendimi politik serb.
Ndonje mesazh per diasporen?
Ismail Kadare: Sic u tha me lart, eshte koha kur vendi ame, Shqiperia, si dhe gjithe shqiptaret e Ballkanit kane nevoje per diasporen. Si Shqiperia, si Kosova kane shpallur aspiraten z tyre evropiane. E perkthyer ne nje gjuhe me te thjeshte, kjo do te thote deshire per te qene si vendet e tjere demokratike te kontinentit. Shqiptaret kerkojne sot te jene shtetas te lire te nje shteti serioz demokratik dhe jo sejmene te dalldisur te partive gjysem feudale. Ata duan te kene nje vend institucional, me presidence, gjygjesor, ushtri, rend dhe diplomaci te pa korruptuar nga klanizmi partiak. Diaspora qe jeton nderkaq nen administrimin e vendeve te perparuara te dy kontinenteve, SHBA dhe Evrope, mund te rrezatoje fuqishem mendimin e saj, vizionin, projektin, nostalgjine, lenden dhe frymezimin e saj demokratik.
Besoj se ky do te ishte, ne kete rast, mesazhi i cdo shqiptari.
Interviste per DW me shkrimtarin Ismail Kadare
Kadare: Popujt e Ballkanit duhet te lidhen me njeri -tjetrin
Zoti Kadare, a ka ndikuar tranzicioni mjaft i gjate ne Shqiperi, shpesh edhe i ashper ne demtimin e kultures sone shqiptare?
Kultura shqiptare mendoj se nuk ka pesuar ndonje demtim te madh, per mua ka zhvillim normal. Nuk ka asnje shkelqim dhe une nuk kam pritur ndonje shkelqim, vetem se njerezit nuk i kane njohur proceset e zhvillimeve ne Europe, ne Ballkan, ne bote, kane pritur nje zhvillim te madh, eshte thene shume here, qe ne kulture nuk eshte vetem liria qe siguron nje kulture, ka disa faktore. Tani koha e demokracise po i afrohet kohes se mbreterise se Zogut ne 15 vjetet e saj. Dhe po ti krahasosh te dyja ajo ka qene me e frutshme ne kulture se sa kjo e sotmja. Megjithate keto dy kohet e kane vene ne mes nje periudhe te erret qe ishte 40 e ca vjecare e kultures komuniste, te keqen e kultures totalitare dhe keto tani keto dy periudha lidhen me njera tjetren, natyrshem jane vazhdim i natyrshem i kultures se madhe shqiptare, lidhen me pjesen me te mire te kultures qe u krijua ne kushte te veshtira gjate komunizmit sepse edhe atehere u krijua nje kulture dhe mendoj qe ky gershetim do te eci natyrshem dhe s'ka pse te kerkoje ndarje te tilla artificiale. Ne kulture nuk ka ndarje si ne politike, nuk ka ndarje si ne kufij, nuk ka ndarje si ne zyra. Kultura ka ligjet e bashkepunimit te saj, ligjet e zhvillimit te saj. Kultura shqiptare, si ne Shqiperi si ne Kosove si nw diasporen shqiptare po mesohet si te ece bashkarisht perpara. Do te beje para, do te beje prapa disa here.
Por si do t'i gjykonit ju zoti Kadare, vleresimet qw u jepen figurave te njohura gjate kohes se demokracise?
Kjo ka qene e pashmangshme.Kur nje popull del nga nje fatkeqesi eshte e pashmangshme. Kjo quhet revizionizem i gjerave. Kerkohet te rishikohet gjithcka. Ne shqiptaret per vete karakterin tone qe kemi teper te ngutur dhe ngutja do te thote shpesh here mendjelehtesi, kemi qene te shquar per keto gjera. Popujt e tjere kane qene me te permbajtur qe kane dale nga ish perandoria komuniste. Ne kemi qene vertet mjaft te ngutur ne disa gjera.
A mund ta konkretizoni kete?
Po. Jane bere perpjekje per ta revizionuar figuren e Skenderbeut. Kane qene perpjekje shume te shemtuara, sepse vinte ndesh me te gjithe frymen pro perendimore te Shqiperise. Skenderbeu eshte misherimi i kesaj fryme dhe tamam ne kohen kur Shqiperia u miqesua me Evropen perendimore dhe kerkon te fitoje kohen e humbur, papritur doli nje levizje ne Shqiperi, hileqare do te thoja, anadollake, nje vazhdim i levizjes "Haxhiqamili" kete here me e sofistikuar per te revizionuar Skenderbeun. Dhe kjo nuk u denua ne menyren e duhur. Kultura shqiptare e sotme ka treguar nje dobesi, edhe mediat po ashtu. Rasti me i fundit eshte pervjetori i kesaj figure dhe mediat e permenden shume pak.
Sipas jush zoti Kadare cfare perfaqeson Skenderbeu si figure?
Skenderbeu eshte figura me imediate e sotme me e nevojshme per Shqiperine. Eshte figura me te cilen shqiptaret duhet ta kene flamurin kryesor per te hyre ne Evrope. Eshte figura qe tregon se si shqiptaret jane ndjere europian neper shekuj, sepse edhe kur u pushtuan dhe kur mbeten ne nje kohe gjysem anadollake, prapeseprape ata nuk e braktisen kete figure asnjehere. Pra nuk e braktisen asnjehere aspiraten evropiane, deshiren per te qene ne Evrope dhe ky duhet te jeten nje argument i yne perballe te gjithe atyre rretheve jo dashamirese disahere, qe kane qejf ta shikojne Shqiperine si nje vend jo evropian.Por ne duhet te kemi argumentat tona. Gjergj Kastrioti eshte argumenti i pare, flamuri i pare qe plotesisht e hedh poshte cdo etiketim kunderevropian te shqiptareve. Do ta kishin zili shume popuj ne Ballkan ta kishin kete figure. Ne e kemi, nuk dijme ta cmojme.
Megjithate pas Skenderbeut kemi nje tjeter figure ne kete kohe te demokracise qe shqiptaret krenohen me te drejte. Eshte fjala per Nene Terezen.
Po. Shqiptaret kane dy emblema te sigurta per te treguar qe nuk jane ashtu sic paraqiten disa here. Shqiptaret jane nje popull qe duhet ta shpallin humanizmin e tyre perballe nje propogande qe per fat te keq i tregon ata shume te eger, qe i tepron veset e shqiptareve, i thekson, i nenvizon dhe imazhi i popullit shqiptar u demtua rende nga kjo. Prandaj ne duhet te dijme, pa u mburrur aspak sic e kemi pasur zakon, pa u mburrur me gjepura e me dokrra te dijme te themi per ate qe kemi te cmuar dhe te vertete. Dhe kjo ne Ballkan mund te jete si uje i paket, por qe duhet te shtohet si vlera kryesore qe do fitoje Ballkani. Wshte ndjenja e miqesise qe duhet te kultivohet mes popujve. Shume armiqesi ka pasur Ballkani, por edhe me shume flitet per armiqesine e tij, behet me e madhe se cka qene nga nje lloj propagande, nga nje lloj kurioziteti ose nje lloj hobie boterore. Do te thoja qe eshte bere e modes si sport, qe kur te vije puna qe te flitet per popuj grindavec, apo te eger, jane ballkanasit. Kjo nuk eshte e vertete. Dhe ne si ballkanas, bashkarisht duhet te mbrohemi, bashkarisht ndonese jemi ne thiken e brishte me njeri-tjetrin disa here. Por kur vjen puna per nje imazh te perbashket duhet te mbrohemi, sepse jemi te gjithe pjese e kesaj shtepie te madhe qe quhet gadishull ballkanik. Ne duhet te mbrohemi te gjithe dhe te tregojme se shume shemtira kane ndodhur ne bote dhe vazhdojne te ndodhin ende sot, nuk ndodhin vetem ne Ballkan. Per kete duhet qe popujt e Ballkanit si baze te sherbeje lidhja me njeri tjetrin si shenje miqesie dhe nga ky imazh i keq boteror dhe kjo gje te sherbeje si nje stimul per ne te gjithe qe te permiresohemi bashkarisht. Duke u permiresuar globalisht perpara nje opinioni te madh boteror, do te shohim qe popujt e Ballkanit nuk jane te paafte per te ndertuar jeten e tyre. Ndaj une e theksoj gjithmone qe te kemi miqesi me te gjithe popujt e Ballkanit, brenda parimeve te medha te lirise qe jane kryesore, parimeve te demokracise. Kjo eshte nje gje shume e mire dhe asnjehere e keqe.
Kadare: As ne Shqiperi dhe as ne Kosove , shqiptaret nuk duhet te bejne gabime ne kete vit vendimtar
Egzistojne mafioze shqiptare ne Kosove dhe Shqiperi qe jane te interesuar te mos vije Europa aty
Pyetje: Zoti Kadare, si e vleresoni ju pergjegjesine e shqiptareve qe shanset qe i ofron viti 2005 te kurorezohen me sukses? (zgjedhjet ne Shqiperi dhe statusi final i Kosoves)?
Pergjigje:Per gjithe kete zone shqiptare, per te dy vendet Shqiperine dhe Kosoven viti eshte vendimtar.Se sa jane te ndergjegjshem shqiptaret, une mendoj se nje pjese e tyre eshte e ndergjegjshme, por nje pjese nuk eshte,si ne Shqiperi si ne Kosove.Ky eshte nje vit qe as ne Shqiperi as ne Kosove nuk lejohet qe te bejne gabime, nuk duhet te lejojne vehten te bejne gabime.Gabimi eshte si te thuash nje luks i tepert dhe eshte i pafalshem ne te dy rastet ,por qe ka nje pjese te shqiptareve qe e kuptojne lehtesisht, e kuptojne gabim ose nuk e kuptojne fare , dhe kjo eshte e vertete dhe ajo pjesa tjeter e shendoshe qe e kupton duhet te beje gjithshka qe ta detyroje edhe pjesen tjeter per t'a bere te ndergjegjshme.
Natyrisht qe populli shqiptar nuk eshte popull i humbur ne kete bote.Eshte nje popull qe ka nje gjendje historike , gjeografike, reale ,politike te sotme, eshte me i rendesishem se cka qene gjithmone, por padyshim ky popull do ta gjeje kete gje.Une kam besim, nuk jam pesimist.Ne nje vend besimi duhet te jete gjeja e fundit qe duhet te humbasi.Ne fund te fundit humbja e besimit shpeshhere eshte si nje arme per ta thyer nje popull, per ta ulur ne gjunje.Pra si ne Shqiperi ,si ne Kosove nuk duhet te humbasi besimi, nuk duhet te kendohet kenga e kukuvajkes.Une vete kam nje intuite, nje mbindjesi qe populli shqiptar do ta kaloje proven.
Pyetje : E keni fjalen vetem tek populli apo ketu bejne pjese edhe politikanet, qofshin keta te rinj ose edhe te vjeter?
Pergjigje:Fjala popull ndonjehere e perdorim me shume dhe eshte nje fjale ndoshta shpesh here abuzive sigurisht.Populli i ka te gjitha, ka te mirat ,ka dhe te keqiat.Ndonjehere populli mendohet si dicka teper roze, teper ideale, teper e mire ,po se ku del gjithe kjo e keqe ne nje vend nuk mendohet se del po nga populli.Prandaj edhe une e perdora fjalen popull ne kuptimin e nje nderthurje faktoresh, nderthurje njerezish, komunitetesh njerezore me shpresen se do te fitoje ajo qe ka nje kah me pozitiv.Po ne popull bejne pjese edhe politikanet dhe kur politikanet te cilet me te drejte kritikohen ne Shqiperi, nga mengjesi ne darke, bejne pjese ne ate pjesen jo me te shendoshe te popullit.Kjo eshte per fat te keq realiteti, sepse ata duhet te ishin pergjithesisht ne anen me te emancipuar te tille.Nuk jane politikanet shqiptare te tille per fat te keq.
Pyetje:Viteve te fundit , ne Shqiperi eshte vene re nje fenomen: njerezit dhe institucionet jane bere indiferente ndaj akuzave nga me te paskrupullta ndaj politikaneve ,duke filluar me kryeminister, lider, deputet ministra e me rradhe.Si e shpjegoni ju kete?
Pergjigje:Nje nga humbjet me te medha qe ka pesuar Shqiperia eshte pikerisht banalizimi i se keqes,dmth.eshte bere e keqja banale e tille qe publiku te mesohet me te.Kjo eshte nje fitore e se keqes,kur e keqja humbet cdo alarm kunder saj,cdo kushtrim kunder saj.Ne regjimin totalitar ishte bere hipokrizia e tille, e banalizuar.Te gjithe e dinin qe genjehej nga mengjesi ne darke, shtypi, politikanet dhe vete populli i pergjigjej genjeshtres me nje genjeshter.Por kjo ishte nje loder qe e krijon cdo diktature.Per fat te keq sistemi demokratik ka lodrat e veta dhe ne kete rast banalizimi i se keqes, kthimi i saj ne nje norme qe ne mund te jetojme me te, eshte nje nga humbjet me te medha per nje popull.Dhe kjo gjendje ka ardhur ne piken zero ku gjithkush duhet te ringrihet.Nuk eshte e vertete se koha jone moderne mund te jetoje pa moral,sepse ka te tilla teza , propogande jo vetem ne Ballkan por edhe ne Europe qe moraliteti ne politike kerkohet te diskreditohet,si demode qe lidhet me fene.Pra ky banalitet i se keqes lidhet me iden qe mund te jetojme pa moral dhe kjo eshte e rrezikshme.Le te shpresojme qe te bejme dicka, ta kalojme sa me shpejt kete faze,sepse kjo ka lidhje edhe me korrupsionin.Korrupsioni eshte nje e keqe qe rrezikon sigurine e vendit.
Pyetje: Zoti Kadare, a mendoni atehere se vete populli e ka sjelle kete situate aktuale ?
Pergjigje:Ka shume faktore qe i krijojne, ato pergatiten disa here dalengadale, jane shuma e nje sere renjesh morale.Ne Shqiperi per fat te keq ka nje mungese ndergjegjesimi, biles edhe ne Kosove.Pershembull nuk shikohen shpeshhere ato qe jane kryesore.Ka gjithmone nje coroditje te organizuar te mendimit, gati gati te planifikuara ne te dy keto vende si ne Shqiperi ashtu edhe ne Kosove.Per Kosoven do te thoja se vihet re kohet e fundit nje perpjekje per ta ftohur Kosoven me boten perendimore, ka njerez te interesuar per kete gje, ka rrethe te interesuar.
Pyetje: Brenda ne Kosove apo?
Pergjigje:Brenda dhe jashte, ato jane te lidhura.Sigurisht eshte e interesuar politika baze e Serbise qe Kosova te ftohet, ta humbasi ate shans qe ka pasur dhe shansi i saj i madh ishte simpatia e perendimit dhe jo vetem te humbase simpatine por te humbasi edhe lidhjet dhe mundesiht te kthehen ne armiqesi dhe Serbia me njerezit e saj ne Kosove vepron.Kush jane njerezit e saj?Jane, (me lejoni te perdor frazen) shqiptare te lene nga mendja ose shqipatre te shitur.Keta bejne pjese ne opinionin publik, ne politike, bejne pjese kryesisht ne mafien e Kosoves.Marksi ka thene nje fraze qe eshte bere famekeqe:"Komunistet nuk kane atdhe".Sot eshte koha per te thene qe mafiozet nuk kane atdhe.Mafiozet serb, malazes, shqiptar bashkepunojne, pa care koken fare.Jane "modern" nga kjo ane.Mund te mburren, duke u hequr si modern.Pra mafiozet s'kane atdhe dhe keta mafioze perderisa parapelqejne kete bashkepunim qe te kujton pushtimin, sigurisht qe ata jane te interesuar qe ne Kosove te mos vije Europa, te mos vije perendimi.E njejta gje per Shqiperine.Absolutisht.Ne Shqiperi ka vetem nje ndryshim.Jane enveristet e vjeter, komunistet e betuar, te cilet ne baze te ideologjise se tyre, psiqikes se tyre,gati gjenetike qe kane urrejtja per perendimin.Dhe ata vazhdojne , enderrojne qe ta armiqesojne Shqiperine me perendimin sikurse enderojne ne Kosove serbet bashke me shqiptaret e shitur dhe mafiozet.
Edhe ne Shqiperi mafiozet nuk duan qe te kete perendim.Ata se thone hapur, asnje nuk thote ne Shqiperi hapur armiqeisine ndaj Amerikes dhe Europes,sepse kjo do ti conte ne katastrofe,qofte politikanet, qofte mafiozet, biznesmenet qe jane te lidhur me krimin e organizuar,por jane shume te interesuar objektivisht qe Evropa mos te vije ne Shqiperi dhe ata do te bejne cmos ta pengojne kete gje.Dhe per kete populli shqiptar do te jete i ndergjegjshem, duhet te jete sycelet qofte ne Shqiperi, qofte ne Kosove.
Ismail Kadare
Lidhja ka humbur arsyen e te qenit
Lidhja e Shkrimtareve eshte njolla e zeze qe futi ne burg, qe fshehu biografite, duke detyruar lexuesit shqiptare te respektojne shkrimtare qe kane qene oficere sigurimi, ne stafin e Koci Xoxes, qe kane qene spiune, denonciatore. Lidhja e Shkrimtareve eshte e atyre qe varrosen vepra te artit dhe te letersise, se ciles i ka mbetur vetem “lekura”.
Shkrimtari Ismail Kadare per here te pare shprehet hapur per nje nga institucionet qe ka historine me te hidhur per artin dhe letersine shqiptare. Pikerisht sot, kur mbahet Kuvendi i V, i LSHA-se, ku asgje nuk ka ndryshuar nga emri i saj i vjeter, ku jane zhdukur te gjitha arkivat. Ne debatin me te nxehte te kohes, kur kerkohet hapja e dosjeve, Kadare thote se “Arkivi i Lidhjes eshte zhdukur, ose eshte fshehur, pikerisht qe ndergjegjja e saj te mos zbulohet”.
Atje eshte njolla e zeze e atyre qe futen ne burg shoket e tyre. Ata qe fshehen biografite, duke detyruar lexuesit shqiptare te respektojne shkrimtare qe kane qene oficere sigurimi, ne stafin e Koci Xoxes, qe kane qene spiune, denonciatore. E atyre qe varrosen vepra te artit dhe te letersise
Emri juaj figuron ende ne listen e Lidhjes. Per t’u canetaresuar duhet nje kerkese zyrtare. Nderkohe qe publikisht nuk jeni afruar ne keto vite ne kete OJQ, pse nuk keni deklaruar me shkrim shkeputjen tuaj?
Nuk e kam quajtur te nevojshme te bej veprime, qe i gjykoj te kota dhe pa ndonje kuptim.
Sot eshte Kuvendi i V i Lidhjes, ku flitet se kryetari i saj, Limoz Dizdari, do te vendose police ne dere per te lejuar hyrjen vetem per anetaret e saj. Ju do te tentonit te hynit, meqe nuk keni dhene “doreheqjen” akoma?
Nuk e besoj se mund te ndodhe nje gje e tille.
Lidhja e Shkrimtareve eshte braktisur me idene se eshte “lidhja komuniste”, a mund te jete ky nje shkak per te qendruar ne indeference?
Mund te jete nje shkak i tille. Ashtu sic mund te kete edhe shkaqe te tjera.
Edhe ju gjithashtu nuk jeni perzier asnjehere ne problemet e Lidhjes, ne kerkim te identitetit te ri, pse?
Eshte e vertete se nuk jam perzier ne nje gje te tille. Shkaku? Nuk kam patur ndonje shtyse te brendshme.
Ka 15 vite qe kemi dale nga diktatura, nderkohe qe pritej shume qe “Lidhja” ashtu sic preu koka njerezish mund te reagonte dhe per rehabilitimin e saj. Perkundrazi ne gjithe keto vite nje here eshte luftuar per godinen, se gati po u falej nje qendre kulturore franceze, dhe nje here tjeter, para kater viteve, u luftua per te zene postin e saj nga njerez te politikes se majte, sic ishte Dizdari. Ndersa tani me shume tregojne faturat e korrupsionit qe ka bere kreu i Lidhjes... si e konsideroni gjithe kete aventure?
Me duket se marrja me ndertesen e Lidhjes nje kohe te gjate shpreh nje te vertete per te. Ky organizem e ka humbur prej kohesh shpirtin e vet. Keshtu qe i ka mbetur vetem lekura (muret). Kur them shpirtin, kam parasysh shpirtin e keq, dhe shpirtin e mire.
Arkivi i Lidhjes eshte zhdukur ose eshte fshehur, pikerisht qe ndergjegjja e saj te mos zbulohet. Ndergjegjja e keqe e saj. Qe te mos dale kurre e verteta. Per kete te vertete kjo hije qe quhet “Lidhje” ka humbur arsyen e te qenit.
Ne keto vite ka intesitet ne kerkesen per hapjen e dosjes se shkrimtareve, por ende nuk eshte marre asnje hap. Kjo distance kohe a eshte e mjaftueshme per kete, nga duhet nisur sipas jush ky proces?
Kjo lidhet me pyetjen e mesiperme. Ju e dini mendimin tim. Ne arkivat e fshehura eshte mbyllur turpi i ketij institucioni. Atje eshte njolla e zeze e atyre qe futen ne burg shoket e tyre. Ata qe fshehen biografite, duke detyruar lexuesit shqiptare te respektojne shkrimtare qe kane qene oficere sigurimi, ne stafin e Koci Xoxes, qe kane qene spiune, denonciatore. E atyre qe varrosen vepra te artit dhe te letersise. Qe pergatiten plenumet e pabesa.
Ne proces-verbalet e zhdukura ose te fshehura, krahas turpit te nje pale, eshte edhe nderi i pales tjeter. Ata qe nuk denoncuan kurre koleget e tyre. Qe i mbrojten ata kur iu afrua fatkeqesia. Qe u perpoqen t’i shpetonin ne prag te gremines.
Nje nga shkrimtaret e rinj, te avangardes sone letrare, ka shprehur nje mendim ekstremist se gjithe letersia e diktatures duhet djegur ture ne mes te Tiranes. Realisht letersia e asaj kohe, me qindra kopje, sot shitet trotuareve. Si duhet ripare produksioni letrar i kesaj periudhe?
Kam folur nje here per “vezet e gjarprit”: Jane ata qe vazhdojne t’i sherbejne regjimit. Te ulurish per tura drunjsh kunder librave, pa dallim, do te thote te terheqesh vemendjen ndaj xhelateve dhe krimeve. Kjo loje ka kohe qe po luhet ne Shqiperi.
Letersia e vlefshme qe lindi midis tmerrit te nje tiranie eshte dyfish e vlefshme. Ta sulmosh ate, do te thote te jesh ende sot dora e zgjatur e tiranise se djeshme.
Ka nje lloj sindrome karshi deklaratave qe dalin ne shtyp ne lidhje me hapjen e arkivave. Pse eshte gjithe kjo frike, per dokumentet qe i perkasin gjykimit letrar, tani duke pare jo aq ne emra te pervecem se sa kur flitet per nje shtrese intelektuale ne diktature?
S’duhet ndonje filozofi per te kuptuar se kane frike te perlyerit. Ose te afermit e tyre
Nga Arkivi i Shtetit here pas here, drejtori i saj Sh.Sinani jep intervista spontane ne lidhje me dosjen tuaj. Por akoma nuk po publikohet dokumentacioni i plote se kush ju ka perndjekur ne kohen e diktatures. Ka hezitim, qe te jep pershtypjen se me shume po pergatitet terreni, duke u kthyer gati ne ankth se cilet mund te jene emrat.
Pse nuk vendosni?
Nuk jam une qe vendos per librin e drejtorit te Arkivave. Sipas deklaratave te tij, ky liber do te botohet se shpejti.
Cfare permasash ka dosja “Kadare” per sa u perket implikimit te emrave, qe mund te kene ruajtur akoma pushtetin politik?
Me sa di une, do te botohet vetem nje pjese e saj. Per pjesen tjeter, ate me te erreten, nuk e di c’do te behet.
Dy dite me pare eshte rrezuar ne parlament projektligji per ish-bashkepunetoret e sigurimit. Cili eshte reagimi juaj?
Ky ka qene nje lajm i keq per demokracine shqiptare. Ky ka qene nje turp per parlamentaret qe e kane rrezuar ate projektligj. Me kete, ata kane rrezuar veten.
Nje vit me pare i eshte derguar Presidentit nje leter, ku kerkohej zbradhja e dosjes “Kadare”, se cilet kane bashkepunuar me sigurimin ne demin tuaj. Por, me rrezimin e projektligjit, a mund te plotesohet kjo kerkese?
Nuk e di.
